Αηδίας εγκώμιον

Ο φόβος μάς βοηθάει να αποφεύγουμε τον κίνδυνο. Η
αφοσίωση μας φέρνει τον έναν κοντά στον άλλο. Και η αηδία μας προστατεύει από
ανεπιθύμητους εισβολείς.

«ΑΝΑΤΟΜΙΑ της αηδίας»: τον τίτλο του
βιβλίου του, που κυκλοφόρησε την 1η Απριλίου στην Αμερική από τις εκδόσεις
Harvard University Press, ο Ουίλλιαμ Ίαν Μίλλερ τον εμπνεύστηκε από ένα
κλασικό βιβλίο του 17ου αιώνα, την «Ανατομία της μελαγχολίας» του Ρόμπερτ
Μπάρτον. Ο συγγραφέας εξετάζει τη θέση της αηδίας στην καθημερινή μας ζωή,
τους τρόπους με τους οποίους βάζει τάξη και δίνει νόημα στην ύπαρξή μας.
Επισημαίνει τη γοητεία που μας ασκεί, την ίδια γοητεία που ελκύει τα πλήθη
στον τόπο ενός αιματηρού δυστυχήματος ή σε μια ιδιαίτερα βίαιη ταινία. Και
συμπεραίνει: η αηδία είναι κινητήρια δύναμη. Ο ρόλος της είναι σωτήριος. Με
μια εξαίρεση: την πολιτική.

Όταν αισθανόμαστε αηδία, γράφει ο Μίλλερ,
εκφράζουμε μια ηθική κρίση: «Αυτό που λες μου προκαλεί ναυτία» ή «Τι απαίσιο
πουκάμισο!» Το συναίσθημα της αηδίας αποτελεί έκφραση αποδοκιμασίας για την
υποκρισία, τη δολιότητα, την προδοσία. Η αστυνομία των ηθών που οργανώνει
κινητοποιείται κατά της αλαζονείας ή της βλακείας.

Το κακό είναι ότι στα
δίχτυα της πέφτουν συχνά πρόσωπα, αντικείμενα και έννοιες που δεν το αξίζουν:
η σωματική δυσμορφία, για παράδειγμα. Η αηδία παίζει άσχημα παιγνίδια, όπως
όταν παίρνει τη μορφή του μισογυνισμού. Κατά τον συγγραφέα, η περιφρόνηση
ορισμένων ανδρών προς τις γυναίκες αποτελεί κωμικοτραγική συνέπεια της
απέχθειάς τους προς το ίδιο τους το σπέρμα και της αδυναμίας τους να πιστέψουν
ότι την ίδια απέχθεια δεν αισθάνεται και το άλλο φύλο. Ο «ιδεολόγος» μισογύνης
θεωρεί τη γυναίκα «ένοχη» επειδή δέχεται το σπέρμα του.

Με την αηδία
αναγνωρίζουμε ότι κινδυνεύει η καθαρότητά μας, ότι είμαστε ευάλωτοι, εύτρωτοι.
Στην πολιτική, όμως, αυτή η τρωτότητα εξαφανίζεται και η συλλογική αηδία
οδηγεί στον ρατσισμό και τον αυταρχισμό.

Ο Μίλλερ κάνει διάκριση ανάμεσα
στην περιφρόνηση (που δείχνει ανοχή και εμπεριέχει σεβασμό) και στην απέχθεια
(που δείχνει αδιαλλαξία) και εκφράζει την πεποίθηση ότι ορισμένα είδη
περιφρόνησης αποτελούν θετικά βήματα στην ιστορία της ανθρωπότητας. Η
δημοκρατία, γράφει, οπλίζει τους πληβείους με μορφές περιφρόνησης που κάποτε
αποτελούσαν προνόμιο των ευγενών. Εκείνοι που βρίσκονταν ανέκαθεν σε
μειονεκτική θέση, που καταπιέζονταν και διώκονταν, παίρνουν επιτέλους την
εκδίκησή τους. Να γιατί ο συγγραφέας αναφωνεί: «Θέλω να συλλάβω την
περιφρόνηση των εφήβων προς τους ενήλικους, των γυναικών προς τους άνδρες, των
σκλάβων προς τα αφεντικά, των εργατών προς τους προϊσταμένους, των εβραίων
προς τους χριστιανούς, των μαύρων προς τους λευκούς, των αμαθών προς τους
λογίους…».

Όταν αηδιάζουμε προσπαθούμε να οχυρωθούμε, να κρατήσουμε το
χάος μακριά μας. Φυσικά αποτυγχάνουμε. Αλλά αυτό δεν πρέπει να μας απελπίζει,
λέει ο συγγραφέας. Η αηδία δίνει στον κόσμο κίνηση, τον κάνει επικίνδυνο,
συναρπαστικό και μαγικό.