Εκπαίδευση με ποιο στόχο;

Σε πρόσφατο αφιέρωμα του περιοδικού
«Economist» με τίτλο «Εκπαίδευση, ο πλούτος των εθνών» (4-4-1997),
παρουσιάζονται τα αποτελέσματα της Τρίτης Διεθνούς Μελέτης στα Μαθηματικά και
την Επιστήμη, με βάση τις εξετάσεις που πραγματοποιήθηκαν μεταξύ 41 κρατών σε
δύο μαθήματα, τα Μαθηματικά και την Τεχνολογία.

ΑΠΟ ΤΑ στοιχεία των
επιδόσεων προκύπτει ότι οι χώρες λεγόμενες «ασιατικές τίγρεις» κατέχουν τις
πρώτες θέσεις, οι δυτικές χώρες παρουσιάζουν υστέρηση, ενώ ορισμένες χώρες του
πρώην σοσιαλιστικού μπλοκ εμφανίζουν μια σημαντικά καλή θέση.

Κατά τις
απόψεις του περιοδικού, η σημασία των αποτελεσμάτων βασίζεται στο ότι οι
σχετικές μελέτες μάς εισάγουν σε μια νέα πραγματικότητα ­ στην ένταξη και των
σχολείων στη σφαίρα του παγκόσμιου ανταγωνισμού. Χαρακτηριστικά επισημαίνεται
ότι ο ανταγωνισμός εντείνεται σε ένα παγκόσμιο επίπεδο, ότι «τα εκπαιδευτικά
επιτεύγματα και η οικονομική επιτυχία είναι στενά συνδεδεμένα» και ότι «ο
αγώνας κάθε χώρας να ανυψώσει το βιοτικό της επίπεδο πραγματοποιείται πρώτα
και κύρια μέσα στη σχολική τάξη».

Κατά τις εκτιμήσεις του «Economist», οι
διαφοροποιήσεις που παρουσιάζονται μεταξύ των κρατών ως προς τα αποτελέσματα
δεν φαίνεται να οφείλονται στη διαφορετική χρηματοδότηση των εκπαιδευτικών
συστημάτων ούτε στις ώρες διδασκαλίας ούτε και στον αριθμό των μαθητών κατά
τμήμα. Το συμπέρασμα που εξάγεται από το περιοδικό είναι ότι οι διδακτικές
μέθοδοι θα πρέπει να είναι ο αποφασιστικός παράγοντας επιτυχίας.

ΕΝΣΤΑΣΕΙΣ

Οι πιθανές ενστάσεις ως προς τη μεθοδολογία της έρευνας
εντοπίζονται:

α Στην επιλογή – αντιπροσωπευτικότητα του δείγματος
των μαθητών σε κάθε χώρα.

β Στη θεματολογία των εξετάσεων και,
συγκεκριμένα, αν αυτή προσαρμόζεται ή όχι στα αναλυτικά προγράμματα του κάθε
κράτους και αν αξιολογείται μια τυποποιημένη ή μια κριτική γνώση.

γ
Στην ίδια τη μορφή των εξετάσεων, στην οποία οι διαγωνισθέντες μαθητές ηλικίας
13 ετών μπορεί να έχουν εξοικειωθεί περισσότερο ή λιγότερο ή και καθόλου.

ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΗ ΓΝΩΣΗ

Με τις επιφυλάξεις των μεθοδολογικών αυτών
ερωτημάτων, μπορούν να επιχειρηθούν μερικές πρώτες αναγνώσεις, με αφετηρία τις
επιδόσεις στον διαγωνισμό. Συγκεκριμένα:

* Η προσέγγιση του περιοδικού
υπακούει σε μια οικονομική προσέγγιση της εκπαίδευσης, με βάση τις κλασικές
θεωρίες του ανθρώπινου κεφαλαίου (ο ίδιος ο τίτλος του αφιερώματος παραπέμπει
στο γνωστό κλασικό σύγγραμμα του Αντάμ Σμιθ). Σύμφωνα με αυτή, οι χώρες της
Ν.Α. Ασίας, οδεύοντας προς μια μετα-φορντική, γνωσιοκεντρική οικονομική
ανάπτυξη, αποδίδουν μεγαλύτερη σημασία σε μια διδακτική οργάνωση
προσανατολισμένη στην κατάκτηση ανταγωνιστικής, επιστημονικής γνώσης με
παραγωγική – οικονομική αξία. Η ερμηνεία αυτή όμως δεν θα μπορούσε να εξηγήσει
την υστέρηση των μαθητικών επιδόσεων εξίσου ανεπτυγμένων χωρών (ΗΠΑ, Γερμανία)
και ακόμη περισσότερο τη θετική επίδοση χωρών της Κ.Α. Ευρώπης (Τσεχία,
Σλοβενία, Βουλγαρία), η κατάσταση αποσύνθεσης των οποίων πολύ μικρή σχέση έχει
με τις γνωσιοκεντρικές – πληροφοριακές οικονομίες.

ΔΥΤΙΚΗ ΚΟΥΛΤΟΥΡΑ

* Μια ευρύτερη πολιτισμική – κοινωνική προσέγγιση των αποτελεσμάτων θα
μπορούσε να υποθέσει ότι οι επιδόσεις των μαθητών των δυτικών χωρών
επηρεάζονται από τη γενικότερη δυτική κουλτούρα. Σε αυτή, πτυχές όπως η
πολιτισμική και η κοινωνική διάσταση της εκπαίδευσης κατέχουν θέση εξίσου
σημαντική με την ανάπτυξη του τεχνολογικού λόγου.

Το πρόβλημα της
νεωτερικής δυτικής κουλτούρας είναι, σύμφωνα με ορισμένες απόψεις, η δυσκολία
της να αναδιατυπώσει τα πολιτισμικά – κοινωνικά της στοιχεία στην προβληματική
των κοινωνιών της πληροφόρησης.

Άλλες αναλύσεις υποστηρίζουν ότι η
μετανεωτερική κουλτούρα της Άπω Ανατολής, απαλλαγμένη από τα σύνδρομα της
πολιτισμικής – κοινωνικής εκπαίδευσης, μπορεί να ανταποκριθεί
αποτελεσματικότερα στις συνθήκες ευελιξίας του παγκόσμιου οικονομικού
συστήματος.

Η ερμηνεία αυτή παραβλέπει ότι η ασιατική εκπαίδευση
αντιστοιχεί σε κοινωνικοπολιτικά συστήματα με περιορισμένα, γενικά, τα
δημοκρατικά δικαιώματα, με ένταση των ανισοτήτων, με απουσία του παραδοσιακού
κοινωνικού κράτους κ.τ.λ.

ΠΑΘΟΓΕΝΕΙΕΣ

Εξαιτίας των σαθρών αυτών
θεμελίων, πολλοί μελετητές διακινδυνεύουν την πρόβλεψη ότι το «ασιατικό θαύμα»
μπορεί τελικά να γίνει θύμα της ίδιας του της ανάπτυξης. Τέλος, οι επιδόσεις
ορισμένων χωρών της Κ.Α. Ευρώπης, ίσως, μαρτυρούν την επιρροή της παραδοσιακής
πολυτεχνικής εκπαίδευσης των προηγούμενων καθεστώτων, ο μονομερής χαρακτήρας
της οποίας όμως συνδέεται, σε αρκετές αναλύσεις, και με τις γνωστές
παθογένειες που εκδηλώθηκαν με την κατάρρευση των καθεστώτων αυτών.

ΜΕΤΕΩΡΕΣ

* Οι πολιτισμικές αυτές υποθέσεις παραμένουν εν τούτοις
μετέωρες, αν δεν συνδεθούν με το τι συμβαίνει στη διδακτική – εκπαιδευτική
πράξη των διαφόρων χωρών. Ένα επίμαχο ερώτημα είναι πώς οργανώνεται και πώς
κατακτάται ο στόχος της ποιότητας της σχολικής διδασκαλίας. Το περιοδικό
φαίνεται να υποστηρίζει ότι η συνταγή της ποιότητας των χωρών με υψηλές
επιδόσεις είναι ευθέως ανάλογη με τις τυποποιημένες, παραδοσιακές μεθόδους
διδασκαλίας και περιεχομένου των μαθημάτων.

Πόσο όμως οι διδασκαλίες αυτές
είναι συμβατές με συντελεστές των κοινωνιών της γνώσης, όπως η παραγωγή
δημιουργικής και καινοτόμου κριτικής σκέψης, οι εξατομικευμένες και
αποτυποποιημένες μορφές διδασκαλίας – εξετάσεων;

Συντελεστές οι οποίοι
πάλι συνδέονται με άλλες παραμέτρους όπως η οργάνωση των εκπαιδευτικών
συστημάτων, η ποιότητα των προγραμμάτων και των εκπαιδευτικών, η ύπαρξη ενός
συνεχούς συστήματος αξιολόγησης των σχολικών επιτευγμάτων ­ η ελληνική
εμπειρία μάς προσφέρει αρκετές ενδείξεις της σημασίας των τομέων αυτών.

Συμπερασματικά, η παγκοσμιοποίηση της οικονομίας της αγοράς διαμορφώνει ένα
λόγο οικονομικής προσέγγισης της εκπαίδευσης, η επικράτηση του οποίου δεν
μπορεί να παρακάμψει άλλες όψεις της παγκοσμιοποίησης, όπως η αναγκαιότητα
διαμόρφωσης ενός ενεργού πολίτη απέναντι στις νέες μορφές κοινωνικοπολιτικών
εξουσιών, η αντιμετώπιση των κοινωνικών – μορφωτικών ανισοτήτων, η ανταπόκριση
στα πολυπολιτισμικά περιβάλλοντα και η θετική, κριτική στάση των σχολείων στις
πληροφοριακές – γνωστικές κοινωνίες. Η μελέτη των παραμέτρων αυτών αποτελεί
ζητούμενο τόσο του συγκριτικού επιστημονικού εκπαιδευτικού λόγου όσο και των
υπευθύνων χάραξης της εκπαιδευτικής πολιτικής.