Τζάρεντ Ντάιαμοντ: «Ο ηγέτης πρέπει να είναι παρών την κατάλληλη στιγμή και στο σωστό μέρος»

Με το εκτενές έργο του προσπαθεί να αποκωδικοποιήσει τη μοίρα των ανθρώπινων πολιτισμών. Χρησιμοποιώντας τα εργαλεία της γεωγραφίας, της ανθρωπολογίας, της εξελικτικής βιολογίας και της ιστορίας, ο 89χρονος βραβευμένος με Πούλιτζερ, Τζάρεντ Ντάιαμοντ, συγγραφέας των εμβληματικών έργων «Όπλα, μικρόβια και ατσάλι», «Κατάρρευση» και «Έθνη σε αναταραχή», έχει αφιερώσει τη ζωή του στο να απαντήσει στο πιο αγωνιώδες ερώτημα της ανθρωπότητας: Γιατί κάποιες κοινωνίες θριαμβεύουν και άλλες αφανίζονται;

Μιλάει με τη σοφία κάποιου που έχει μελετήσει την άνοδο και την πτώση των Μάγια, των νησιωτών του Πάσχα και της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. «Το προνόμιο και η κατάρα μας», έχει πει, «είναι ότι γνωρίζουμε την ιστορία μας. Οι αρχαίοι πολιτισμοί δεν ήξεραν γιατί κατέρρεαν. Εμείς ξέρουμε ακριβώς τι κάνουμε λάθος».

Στο πρόσφατο βιβλίο του με τίτλο «(Πότε) οι ηγέτες κάνουν τη διαφορά;», που μόλις κυκλοφόρησε στα ελληνικά από τις εκδόσεις Διόπτρα, ο 89χρονος Ντάιαμοντ επιχειρεί μια εντυπωσιακή αλλαγή, στρέφοντας το βλέμμα του από τις μακροϊστορικές και γεωγραφικές δυνάμεις στην επίδραση της ατομικής ηγεσίας. Εξετάζει ένα από τα βασικά ιστορικά διλήμματα: Διαμορφώνουν τελικά οι ηγέτες τα γεγονότα ή απλώς παρασύρονται από τις περιστάσεις; Χρησιμοποιώντας τη μέθοδο των «φυσικών πειραμάτων», ο Ντάιαμοντ δεν περιορίζεται στην πολιτική ιστορία, αλλά επεκτείνει την έρευνά του στις επιχειρήσεις, τον αθλητισμό και τη θρησκεία, αναλύοντας προσωπικότητες από τον Ιησού Χριστό, τον Τζένγκις Χαν, τον Τσόρτσιλ και τον Ντε Γκωλ μέχρι τον θρυλικό προπονητή του UCLA Τζον Γούντεν και τους μεγιστάνες της τεχνολογίας. Το συμπέρασμά του είναι ότι η αποτελεσματικότητα ενός ηγέτη κρίνεται από ένα πλέγμα αλληλένδετων παραγόντων – όπως ο πολιτισμός, η τεχνολογία και η ωριμότητα των θεσμών –, αποδεικνύοντας ότι το άτομο αποκτά πραγματική ισχύ κυρίως όταν τα συστήματα γύρω του βρίσκονται σε κατάσταση ρευστότητας ή κρίσης.

Είστε περισσότερο γνωστός για βιβλία που δίνουν έμφαση σε περιβαλλοντικούς και γεωγραφικούς κινητήριους μοχλούς της Ιστορίας. Αλλά το νέο σας βιβλίο αφορά τη σημασία των ατόμων. Αυτό σημαίνει ότι έχετε αλλάξει γνώμη για τους κινητήριους μοχλούς της Ιστορίας;

Όχι! Το βιβλίο μου «Έθνη σε αναταραχή» και τα άλλα προηγούμενα βιβλία μου αφορούν ιστορίες μεγάλων περιοχών (π.χ. ολόκληρων χωρών ή ολόκληρων ηπείρων) σε μεγάλα χρονικά διαστήματα (π.χ. 10.000 χρόνια). Για τόσο μεγάλες μονάδες σε τόσο μεγάλα χρονικά διαστήματα, μεμονωμένα άτομα με μέση διάρκεια ζωής μόλις 60-80 χρόνια είναι άσχετα: τα αποτελέσματα εξαρτώνται από τη γεωγραφία και άλλους παράγοντες.

Αλλά το νέο μου βιβλίο αφορά ιστορίες μικρών μονάδων (π.χ. μιας ποδοσφαιρικής ομάδας, μιας εταιρείας υπολογιστών ή το πολύ ενός έθνους) σε σύντομα χρονικά διαστήματα (από μερικές δεκαετίες έως έναν αιώνα). Για τόσο μικρές μονάδες και σύντομα χρονικά διαστήματα, μεμονωμένα άτομα ΜΠΟΡΟΥΝ να είναι καθοριστικά. Κάποιες φορές μπορούν να είναι καθοριστικά, κάποιες άλλες όχι. Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε πότε μπορούν και πότε όχι. Αυτό είναι το θέμα του νέου μου βιβλίου.

Στο βιβλίο αυτό, συχνά τίθεται το ερώτημα εάν ένας διάσημος ηγέτης ήταν μοναδικά κατάλληλος για να έχει κάποια επίδραση. Για παράδειγμα, ο Μπιλ Γκέιτς είναι αναμφίβολα ένα πολύ ταλαντούχο άτομο, αλλά ήταν ο μόνος που θα μπορούσε να είχε λανσάρει προσωπικούς υπολογιστές και να είχε ιδρύσει τη Microsoft;

Στον πληθυσμό των ΗΠΑ, που ανέρχεται σε περίπου 300 εκατομμύρια, κατά τη στιγμή της γέννησης του Μπιλ Γκέιτς είναι αδύνατο να λάβουμε υπόψη και τους 299.999.999 Αμερικανούς εκτός από τον Μπιλ Γκέιτς και να αξιολογήσουμε εάν ο καθένας από αυτούς θα μπορούσε να είχε λανσάρει προσωπικούς υπολογιστές. Αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις υπήρχαν αρκετά λίγοι εναλλακτικοί πιθανοί ηγέτες εκτός από τον πραγματικό, ώστε να μπορεί κανείς να αξιολογήσει εάν ο πραγματικός ηγέτης ήταν ο μόνος πιθανός.

Το έργο του Σαίξπηρ «Αμλετ» θεωρείται συχνά ως το σπουδαιότερο έργο που γράφτηκε ποτέ στην αγγλική γλώσσα, τουλάχιστον κατά την ελισαβετιανή εποχή. Ήταν ο Σαίξπηρ ο μόνος που θα μπορούσε να γράψει τον «Αμλετ»;

Ο «Αμλετ» δεν ήταν το πρώτο έργο του Σαίξπηρ: ήταν το 22ο έργο του. Οταν ο Σαίξπηρ έγραψε τον «Αμλετ», είχε ήδη γράψει αριστουργήματα, όπως τα «Ρωμαίος και Ιουλιέτα» και «Ιούλιος Καίσαρας». Εγραψε έργα για το καλύτερο θέατρο του Λονδίνου, με τον καλύτερο ηθοποιό του. Ποιοι ήταν οι άλλοι κορυφαίοι άγγλοι θεατρικοί συγγραφείς της ελισαβετιανής εποχής, με πρόσβαση σε ένα καλό θέατρο και καλούς ηθοποιούς, και με εμπειρία στη συγγραφή πολλών θεατρικών έργων; Ξέρουμε ποιοι ήταν: υπήρχαν μόνο περίπου 20. Μπορούμε να τους κρίνουμε· έχουμε ακόμα τα έργα τους. Οι καλύτεροι από αυτούς ήταν ο Μπεν Τζόνσον, ο Κρίστοφερ Μάρλοου και ο Τζον Γουέμπστερ. Αλλά ούτε καν τα καλύτερα από τα έργα τους πλησιάζουν τον «Αμλετ» σε ποιότητα. Ως εκ τούτου, μπορούμε να πούμε με σιγουριά: κανένας άλλος θεατρικός συγγραφέας της ελισαβετιανής εποχής δεν θα μπορούσε να γράψει τον «Αμλετ». Αν ο Σαίξπηρ είχε πεθάνει στη γέννα, κανείς άλλος δεν θα είχε γράψει τον «Αμλετ».

Γι’ αυτό λοιπόν χρησιμοποιείτε για την αξιολόγηση της ηγεσίας το «τεστ Αμλετ»;

Στο νέο μου βιβλίο εξηγώ ότι υπήρξαν μερικοί σύγχρονοι επιχειρηματικοί και πολιτικοί ηγέτες στους οποίους μπορούμε να εφαρμόσουμε αυτό που αποκαλώ «τεστ Αμλετ», επειδή υπήρχαν μόνο λίγοι άλλοι άνθρωποι που ήταν δυνητικά ικανοί να πετύχουν εκείνο που πέτυχε ο πραγματικός ηγέτης. Κανένας από τους πέντε διάσημους σύγχρονους επιχειρηματικούς ηγέτες – Μπιλ Γκέιτς, Τζεφ Μπέζος, Στιβ Τζομπς, Μαρκ Ζάκερμπεργκ και Ιλον Μασκ – δεν περνάει το «τεστ Αμλετ». Αλλά καθένα από αυτά τα πέντε μεγάλα ονόματα είναι, παρ’ όλα αυτά, σημαντικό, αν και λιγότερο σημαντικό από τον Σαίξπηρ. Αυτά τα πέντε μεγάλα ονόματα έβαλαν τη χαρακτηριστική τους σφραγίδα στην ανάπτυξη του ατόμου. Εφτιαξαν υπολογιστές, ηλεκτρονικά καταστήματα για τα πάντα, κινητά τηλέφωνα, μέσα κοινωνικής δικτύωσης και ηλεκτρικά αυτοκίνητα – αλλά αυτές οι πέντε καινοτομίες θα είχαν αναπτυχθεί, αν και με διαφορετική μορφή, ακόμα και αν δεν υπήρχαν αυτά τα πέντε μεγάλα ονόματα.

Ποια ιστορική προσωπικότητα μεταξύ αυτών που έχετε μελετήσει περνάει το τεστ, ως πραγματικά μοναδική, και ποιος αποδεικνύεται ότι ήταν απλώς ο «σωστός άνθρωπος την κατάλληλη στιγμή»;

Για να έχει ένας ηγέτης μεγάλο αντίκτυπο, όχι μόνο πρέπει να έχει εξαιρετικές προσωπικές ιδιότητες, αλλά πρέπει επίσης να είναι παρών την κατάλληλη στιγμή και στο σωστό μέρος. Μερικοί ηγέτες αναγνωρίζουν ότι η στιγμή είναι η κατάλληλη γι’ αυτούς και είναι σε θέση εκείνη τη στιγμή να αδράξουν την ευκαιρία να ηγηθούν. Για παράδειγμα, ο πρόεδρος της Γαλλίας Σαρλ ντε Γκωλ αναγνώρισε ότι οι συνθήκες στη Γαλλία ήταν ευνοϊκές για να ασκήσει την εξουσία το 1958 και μπόρεσε να οργανώσει την επιστροφή του στην εξουσία τότε. Ο πρωθυπουργός της Βρετανίας Ουίνστον Τσόρτσιλ αναγνώρισε τον Μάιο του 1940 ότι εκείνη ήταν η στιγμή για την οποία τον προετοίμαζε η ζωή του και έγινε πρωθυπουργός, αλλά δεν υπήρχε τίποτα που θα μπορούσε να κάνει για να δημιουργήσει αυτή την ευκαιρία: εξαρτιόταν από γεγονότα πέρα ​​από τον έλεγχό του, δηλαδή την εισβολή της Γερμανίας στη Γαλλία και την παραίτηση του πρωθυπουργού της Βρετανίας Νέβιλ Τσάμπερλεν. Αλλά όταν ο μογγόλος πολέμαρχος Τζένγκις Χαν, το έτος 1206, ξεκίνησε την κατάκτηση της μεγαλύτερης χερσαίας αυτοκρατορίας στην παγκόσμια ιστορία, δεν είχε ιδέα ότι η επιτυχία του εξαρτιόταν από το τυχαίο, ότι γεννήθηκε την εποχή των υψηλότερων βροχοπτώσεων στις ασιατικές στέπες τα τελευταία 2.000 χρόνια. Ομοίως, η επιτυχία του Μαρκ Ζάκερμπεργκ στην ανάπτυξη του Facebook ως του κυρίαρχου μέσου κοινωνικής δικτύωσης εξαρτιόταν από το τυχαίο, ότι γεννήθηκε το έτος 1984: δεν μπορούσε ούτε να προβλέψει ούτε να επιλέξει το έτος γέννησής του!

Είναι ενδιαφέρον το πώς, παράλληλα με το χαρισματικό πνευματικό θεμέλιο του Ιησού, τοποθετείτε επίσης την οργανωτική / στρατηγική ηγεσία του Παύλου ως εξήγηση για τη δημιουργία μιας παγκόσμιας θρησκείας.

Για να ιδρυθεί μια νέα, ευρέως διαδεδομένη θρησκεία, απαιτείται όχι μόνο χάρισμα, αλλά και οργανωτική ικανότητα, και μερικές φορές στρατιωτική ιδιοφυΐα. Ο Μαχντί του Σουδάν στα τέλη του 1800 συνδύαζε και τις τρεις αυτές ηγετικές ικανότητες. Αυτό ίσχυε και για τον Μωάμεθ, ιδρυτή του Ισλάμ. Ο Τζόζεφ Σμιθ, ιδρυτής της θρησκείας των Μορμόνων, διέθετε χάρισμα, αλλά ο διάδοχός του Μπρίγκαμ Γιανγκ ήταν αυτός που διέθετε οργανωτική ικανότητα. Ομοίως, ο Ιησούς Χριστός διέθετε χάρισμα, αλλά ο μεταθανάτιος οργανωτής του ήταν ο Άγιος Παύλος και οι στρατηγοί του που επέτρεψαν την παγκόσμια κατάκτησή του ήταν Ευρωπαίοι από περίπου το 1500 και μετά.

Ως επιστήμονας, αποφεύγετε την κλασική βιογραφική μέθοδο και προτείνετε τη χρήση «φυσικών πειραμάτων» (όπως η στατιστική ανάλυση των επιπτώσεων των αιφνίδιων δολοφονιών ηγετών ή οι επιπτώσεις της αιμομιξίας στις βασιλικές οικογένειες). Πώς απαντάτε στους παραδοσιακούς ιστορικούς που υποστηρίζουν ότι η ανθρώπινη ιστορία και η ψυχολογία της ηγεσίας είναι πολύ χαοτικές για να μετρηθούν με ποσοτικά δεδομένα και στατιστικά μοντέλα;

Οι παραδοσιακοί ιστορικοί αξιολογούν τους ηγέτες με τη μέθοδο της συγγραφής βιογραφιών. Ένας ιστορικός γράφει μια βιογραφία κάποιου ηγέτη, προσδιορίζει υποτιθέμενα μοναδικές ιδιότητες αυτού του ηγέτη και ισχυρίζεται ότι αυτός ο ηγέτης ήταν μοναδικά καταρτισμένος για να πετύχει αυτό που πέτυχε. Η αδυναμία αυτής της μεθόδου είναι ότι άλλοι ιστορικοί που γράφουν μια βιογραφία του ίδιου ηγέτη αναγκάζονται να βασίζονται στα ίδια γεγονότα, αλλά παρ’ όλα αυτά καταλήγουν υποκειμενικά είτε στο ίδιο συμπέρασμα είτε σε διαφορετικά συμπεράσματα.

Χρησιμοποιώ μια διαφορετική μέθοδο που αναπτύχθηκε ποσοτικά από κοινωνικούς επιστήμονες τις τελευταίες δεκαετίες. Αυτή η μέθοδος ονομάζεται «μέθοδος των φυσικών πειραμάτων». Οι επιστήμονες εργαστηρίου, όπως οι μοριακοί βιολόγοι, καταλήγουν σε πειστικά συμπεράσματα με τη μέθοδο των χειριστικών πειραμάτων. Αυτό σημαίνει ότι οι βιολόγοι χειραγωγούν το περιεχόμενο ενός δοκιμαστικού σωλήνα, αφήνουν το περιεχόμενο άλλων δοκιμαστικών σωλήνων αμετάβλητο και με αυτόν τον τρόπο μπορούν να κάνουν συγκρίσεις που αποφέρουν σταθερά συμπεράσματα.

Εμείς οι κοινωνικοί επιστήμονες θα μπορούσαμε επίσης να εξαγάγουμε σταθερά συμπεράσματα αν μας επιτρεπόταν να διεξάγουμε πειράματα χειραγώγησης. Για παράδειγμα, αν μπορούσαμε πειραματικά να σκοτώσουμε 25 προέδρους εθνών, να αφήσουμε ζωντανούς 25 άλλους προέδρους και να συγκρίνουμε τους σκοτωμένους με τους ζωντανούς προέδρους, θα μπορούσαμε να εξαγάγουμε συμπεράσματα τόσο αδιάσειστα όσο αυτά που εξάγουν οι μοριακοί βιολόγοι.

Δυστυχώς, η διεξαγωγή τέτοιων πειραμάτων χειραγώγησης σε προέδρους χωρών θα ήταν παράνομη, ανήθικη, μη πρακτική και άκομψη. Αλλά εμείς οι κοινωνικοί επιστήμονες αναγνωρίζουμε ότι πολλοί πρόεδροι στην πραγματικότητα πεθαίνουν χωρίς να χρειάζεται να τους σκοτώσουμε πειραματικά: πεθαίνοντας από φυσικό θάνατο, από καρκίνο ή καρδιακή νόσο ή δολοφονία. Στη συνέχεια, μπορούμε να συγκρίνουμε το αποτέλεσμα όταν πεθαίνει ένας πρόεδρος με το αποτέλεσμα όταν δεν πεθαίνει.

Αυτή είναι η «μέθοδος των φυσικών πειραμάτων» που χρησιμοποιούν όλο και περισσότερο οι κοινωνικοί επιστήμονες και την οποία χρησιμοποιώ στο βιβλίο μου. Για παράδειγμα, για να κατανοήσω τη σημασία των επιχειρηματικών ηγετών, συζητώ τι συμβαίνει με τα κέρδη μιας εταιρείας όταν ο ηγέτης της είναι σε θέση να εργάζεται χωρίς απόσπαση της προσοχής, σε σύγκριση με το τι συμβαίνει όταν ο ηγέτης αποσπάται από τον θάνατο του/της συζύγου, του παιδιού, του αδερφού, του γονέα ή της πεθεράς του/της. Χιλιάδες τέτοιοι θάνατοι έχουν συμβεί στην πραγματικότητα, ενώ δεκάδες χιλιάδες επιχειρηματικοί ηγέτες δεν έχουν υποστεί τέτοιους θανάτους. Αποδεικνύεται ότι τα κέρδη των εταιρειών μειώνονται όταν πεθαίνει ένας/μία σύζυγος ή παιδί, μειώνονται λιγότερο όταν πεθαίνει ένας αδερφός, μειώνονται ακόμη λιγότερο όταν πεθαίνει ένας γονέας και βελτιώνονται ελαφρώς όταν πεθαίνει μια πεθερά.

Κοιτάζοντας μπροστά στα επόμενα 50 χρόνια, ποια πιστεύετε ότι είναι η μεγαλύτερη πρόκληση για την ανθρωπότητα;

Στο βιβλίο μου «Έθνη σε αναταραχή» αναγνωρίζω τέσσερις κύριες απειλές για την επιβίωση της ανθρωπότητας: την πυρηνική απειλή, την κλιματική κρίση, την εξάντληση των πόρων και την παγκόσμια ανισότητα. Κάθε φορά που με ρωτάνε ποιο από αυτά θεωρώ ως τη μεγαλύτερη απειλή, φυσικά απαντώ: και τα τέσσερα! Οποιοδήποτε από αυτά τα τέσσερα θα μπορούσε να τερματίσει τον ανθρώπινο πολιτισμό ή την ανθρώπινη ύπαρξη. Κάποιος μπορεί μόνο να προσθέσει ότι η απειλή που θα μπορούσε να σκοτώσει τους περισσότερους ανθρώπους στο συντομότερο δυνατό χρονικό διάστημα είναι η πυρηνική απειλή, αλλά ότι οι άλλες τρεις απειλές είναι πιο πιθανές.