Χαρίκλεια Μπρεκουλάκη στα «ΝΕΑ»: «Η Αναγέννηση συντελέστηκε τον 4ο αιώνα π.Χ.»

Είδε χρώματα εκεί όπου πολλοί άλλοι αρχαιολόγοι έβλεπαν λευκό. Κατάφερε μέσα από την έρευνά της να εντοπίσει, πίσω από σημάδια που έμοιαζαν με αλλοιώσεις, φωτεινά κίτρινα, λαμπερά μπλε και μια μεγάλη γκάμα αποχρώσεων του κόκκινου από τις προϊστορικές τοιχογραφίες της Θήρας και τα μυκηναϊκά ανάκτορα της Πύλου έως τα ψηφιδωτά της ρωμαϊκής εποχής.

Με επιμονή ντετέκτιβ, ακρίβεια χειρουργού και βλέμμα καλλιτέχνη η Χαρίκλεια Μπρεκουλάκη έχει καταφέρει τα τελευταία 25 χρόνια να αποδομήσει πλήρως τον μύθο της λευκής αρχαιότητας. Μιλάμε μαζί της με αφορμή το σημαντικότατο, διεθνές επιστημονικό συνέδριο για την πολυχρωμία στην αρχαία γλυπτική και αρχιτεκτονική που αρχίζει αύριο στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης.

«Είναι εντυπωσιακό το πόσο έχει αλλάξει η εικόνα μας για την οπτική καθημερινότητα στην αρχαιότητα. Για να το καταλάβουμε αρκεί να δούμε την τελετή έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004. Τον γεμάτο χρώματα μινωικό και μυκηναϊκό κόσμο στην πομπή του σπουδαίου Δημήτρη Παπαϊωάννου, ακολουθούσαν κατάλευκες μορφές, διότι η έρευνα τότε δεν είχε εξελιχθεί και δεν είχαμε σαφή εικόνα πως το χρώμα ήταν πλήρως ενσωματωμένο στην ζωή των αρχαίων Ελλήνων: σε ένα άγαλμα για παράδειγμα χρώμα δεν υπήρχε μόνο στα ρούχα ή τα κοσμήματα, αλλά στο σώμα, στο πρόσωπο, στα μαλλιά.

Ο Κεραμεικός, το σπουδαιότερο νεκροταφείο της Αρχαίας Αθήνας, ήταν μια πολύχρωμη πινακοθήκη σε μάρμαρο που έλαμπε κάτω από τον αττικό ήλιο. Δυστυχώς έχουμε χάσει τη συνολική εικόνα αυτού του κόσμου και είναι δύσκολο να ανακτηθεί», εξηγεί η διεθνώς αναγνωρισμένη αρχαιολόγος και ιστορικός τέχνης στα «Πρόσωπα».

Μέσα από τη διεπιστημονική έρευνα – τονίζει τη σύμπραξη πολλών ειδικοτήτων και τη πολυετή συνεργασία της με τον «Δημόκριτο» – έχει καταφέρει να ανατρέψει κι άλλους μύθους εκτός από εκείνον της λευκής αρχαιότητας. Γεγονός που η ίδια αποδίδει στην εξέλιξη της τεχνολογίας, η οποία όχι μόνο αποκάλυψε το εύρος της χρωματικής παλέτας στην αρχαιότητα, αλλά έβαλε στη σωστή διάσταση και τη χρήση της, καθώς οι μέχρι τότε αποκαταστάσεις βασίζονταν σε μεγάλο βαθμό στη φαντασία και όχι σε επιστημονικά δεδομένα. «Πριν από μερικές δεκαετίες υπήρχε η αντίληψη ότι η ζωγραφική του προϊστορικού Αιγαίου βασιζόταν στα τρία βασικά χρώματα, το κόκκινο, το κίτρινο και το μπλε. Οποιοδήποτε άλλο χρώμα που ανήκε στις κλίμακες των ιωδών ή των καστανών, θεωρείτο ίχνος αλλοίωσης.

Σήμερα όμως γνωρίζουμε ότι ήταν σε χρήση μια πολύ μεγάλη γκάμα χρωμάτων, με ανοιχτά πράσινα, ιώδη και γαλάζια, με απόδοση διαφάνειας στα ρούχα», τονίζει και προσθέτει πως η ποικιλία των χρωμάτων ήταν πολύ μεγαλύτερη από ό,τι νομίζαμε, καθώς σε μια μόνο τοιχογραφία για παράδειγμα μπορεί να έχουν χρησιμοποιηθεί τρία διαφορετικά λευκά ή κόκκινα. «Εκπλήσσεσαι κι αναρωτιέσαι γιατί συνέβη αυτό. Προσπαθείς να καταλάβεις το κίνητρο του καλλιτέχνη. Μπορεί να χρησιμοποιεί για παράδειγμα κόκκινη ώχρα, αλλά επιλεκτικά να τοποθετεί κιννάβαρη, επίσης κόκκινη και από τις πλέον τοξικές χρωστικές, επειδή δίνει πολύ λαμπερό αποτέλεσμα και θέλει να τονίσει τα χείλη ή την κόγχη του ματιού».

Ο συμβολισμός του χρώματος τι θα μπορούσε να αποκαλύψει για τον δημιουργό ενός έργου τέχνης, αναρωτιόμαστε. «Δεν είναι εύκολο να κατανοήσεις τη σημασία των χρωμάτων στην αρχαία ελληνική τέχνη εκτός από κάποιες πολύ συγκεκριμένες περιπτώσεις, όπως η πορφύρα. Ο Αριστοτέλης την περιγράφει ως το πιο όμορφο των χρωμάτων και διαχρονικά από την Εποχή του Χαλκού και μέχρι την κατάλυση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας είναι το χρώμα της εξουσίας και του κύρους, ενώ συνδέεται ήδη από τη μυκηναϊκή εποχή και με τον ηρωικό θάνατο. Αμέσως μετά την Αλωση, όμως, η χρήση της σταματά. Εχουμε μια ιστορική τομή, μια απόφαση που έχει σαφώς πολιτική σημασία καθώς θέλει να δηλώνει τη διακοπή του δεσμού με το παρελθόν», απαντά η Χαρίκλεια Μπρεκουλάκη και επί τη ευκαιρία μας αποκαλύπτει το μυστικό του ακριβότερου χρώματος του αρχαίου κόσμου: η μυρωδιά της πορφύρας ήταν ιδιαιτέρως δυσάρεστη και για να την εξουδετερώσουν προσέθεταν αιθέρια έλαια.

Μια νέα εποχή

«Βρισκόμαστε, πλέον, μπροστά σε μια νέα εποχή. Γράφονται νέα κεφάλαια στην Ιστορία της Τέχνης που θα πρέπει να τα διαβάσουν όσοι μελετούν περιόδους εκτός της αρχαιότητας για να καταλάβουν ότι η Αναγέννηση έχει συντελεστεί τον 4ο αιώνα π.Χ., στην τέχνη των βασιλικών τάφων των Αιγών», λέει η κύρια ερευνήτρια στο Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών (ΕΙΕ). Στο επίκεντρο του ερευνητικού της ενδιαφέροντος έχει βρεθεί και η μεγαλύτερη μέχρι στιγμής ζωγραφική παράσταση των ιστορικών χρόνων, που κοσμούσε την πρόσοψη του ασύλητου τάφου ΙΙ, που αποδίδεται στον Φίλιππο Β’, πατέρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου, η τοιχογραφία του Κυνηγιού, «το αριστούργημα της αρχαίας ζωγραφικής», όπως λέει.

«Ο καλλιτέχνης χρησιμοποίησε πράσινες χρωστικές του χαλκού για να αποδώσει τις ψυχρές σκιές στα ανθρώπινα σώματα και επιχείρησε να πετύχει την προοπτική στη σύνθεση, τοποθετώντας τα ψυχρά χρώματα στο βάθος και τα θερμά μπροστά. Μέχρι τώρα θεωρούσαμε ότι αυτά τα στοιχεία πρωτοεμφανίζονται ακροθιγώς στους βυζαντινούς προπλασμούς έως ότου φτάσουν στην Αναγέννηση και τον Βερμέερ. Δεν το χωρούσε ο νους μου ότι τα συνάντησα στις Αιγές», μας εξηγεί η κ. Μπρεκουλάκη. Πιστεύει ότι πίσω από το αριστούργημα αυτό μπορεί να βρίσκεται με κάποιο τρόπο ο Απελλής – ο μοναδικός στον οποίο επιτρεπόταν να ζωγραφίζει πορτρέτα του Αλεξάνδρου. «Θα ήθελα να τον δω να ζωγραφίζει», λέει η επιστήμονας. «Οχι μόνο για τη δεξιοτεχνία του, αλλά και επειδή πρέπει να ήταν ωραίος τύπος. Είχε το θάρρος να βάλει στη θέση του τον Αλέξανδρο και να του πει να μη μιλάει για τα χρώματα όταν βρίσκεται ανάμεσα σε χρωματοτρίφτες».

Υπήρχε μόδα στην αρχαία ζωγραφική, ρωτάμε τη Χαρίκλεια Μπρεκουλάκη. «Σαφώς και αλλάζουν οι τάσεις μέσα στο πέρασμα του χρόνου. Η ελευθερία των χρωμάτων και της φόρμας που κυριαρχεί για παράδειγμα στη μινωική εποχή χάνεται και δεν επανέρχεται. Και ενώ από τις πηγές γνωρίζουμε ότι η παραστατική ζωγραφική ήταν κυρίαρχη στους ιστορικούς χρόνους, ο ανταγωνισμός μεταξύ Απελλή και Πρωτογένη για το ποιος θα ζωγραφίσει την πιο λεπτή γραμμή, είχε ως αποτέλεσμα ένα έργο με τρεις γραμμές, που είναι ουσιαστικά το πρώτο αφηρημένο έργο στην Ιστορία της Τέχνης».

Μετά όλη αυτή τη διαδρομή – με πιο πρόσφατη στάση εκείνη στο ταφικό μνημείο της Αμφίπολης (το οποίο μελετά μέσω προγραμματικής σύμβασης με το υπουργείο Πολιτισμού με πολυμελή διεθνή ομάδα) σε ποια μυστήρια, άραγε, θα ήθελε να βρει τις απαντήσεις; «Εχω την περιέργεια να δω πώς θα ήταν ένας μεγάλος πίνακας του Ζεύξιδος ή του Πολυγνώτου. Θα ήθελα επίσης να μάθω πώς αποδίδεται το ήθος στην ζωγραφική, όπως γράφει ο Αριστοτέλης. Και να λύσω τον γρίφο του πορφυρού χρώματος. Υπάρχει μια κατηγορία πορφυρού, που το συναντάμε από τον Παρθενώνα μέχρι και την πρώιμη ελληνιστική εποχή τόσο στην ζωγραφική όσο και τη γλυπτική. Και ενώ μοιάζει να είναι κοχυλιακής προέλευσης, δεν εντοπίζουμε το βασικό συστατικό του, το βρώμιο, και κατά συνέπεια δεν μπορούμε να το ταυτίσουμε», καταλήγει.