Η γαλλική ρηματική διακοίνωση

Η γεωπολιτική έχει ως αντικείμενο μελέτης τη δυνατότητα ενός κράτους να μετατρέπει τις γεωγραφικές του επιδιώξεις σε πραγματικούς συσχετισμούς ισχύος.

Στην Ανατολική Μεσόγειο, η Τουρκία επιχειρεί εδώ και χρόνια να αναβαθμίσει τον περιφερειακό της ρόλο, διεκδικώντας λόγο και επιρροή στον ευρύ μετα-οθωμανικό χώρο, από τα Βαλκάνια έως τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική.

Στη θάλασσα, η πολιτική αυτή αποκτά συγκεκριμένη στρατηγική έκφραση μέσα από το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας».

Ο τουρκικός αναθεωρητισμός στο Αιγαίο δεν είναι μια ρητορική διακήρυξη. Συνδέει την τουρκική ναυτική ισχύ με μια διευρυμένη αντίληψη του ζωτικού χώρου στην Ανατολική Μεσόγειο.

Το τουρκολιβυκό μνημόνιο, καίτοι νομικά ανυπόστατο, λειτουργεί ως ένα κρίσιμο εργαλείο αυτής της στρατηγικής, καθώς επιχειρεί να παρακάμψει τη γεωγραφία των ελληνικών νησιών και να παραβλέψει τα κυριαρχικά τους δικαιώματα.

Με απλά λόγια, η στάση της Άγκυρας δεν αφορά μεμονωμένα έργα υποδομής, όπως το «καλώδιο», αλλά στην απαίτησή της  να εμφανίζεται ως «δικαιούχος» κάθε δραστηριότητας στην περιοχή. Υπό αυτό το πρίσμα, η πόντιση του καλωδίου ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας – Κύπρου δεν αποτελεί –καθαυτή – το πρόβλημα της Αγκυρας.

Προσφέρει, όμως, ένα πεδίο για την πρακτική εφαρμογή των διεκδικήσεών της. Η επιδίωξη είναι να εμπεδωθεί μια ασύμμετρη σχέση με την Αθήνα, στην οποία η Τουρκία θα έχει τον ρόλο του μείζονος εταίρου (senior partner), με αυξημένα δικαιώματα, ενώ η Ελλάδα θα περιοριστεί στον ρόλο του ελάσσονος (junior partner). Η αναφορά στον 25ο μεσημβρινό αποτελεί χαρακτηριστική έκφραση αυτής της αντίληψης.

Σε αυτή τη βάση εκτυλίχθηκε η κρίση της Κάσου, τον Ιούλιο του 2024. Το μήνυμα που εκπέμφθηκε από την υποχώρηση της Ελλάδας ήταν ότι η Αγκυρα συνδέει κάθε δραστηριότητα με την προηγούμενη αποδοχή των δικών της αξιώσεων. Με αυτόν τον τρόπο, η πολιτική πίεση μπορεί να παράγει πολιτικά τετελεσμένα ακόμη και αν δεν παράγει έννομα αποτελέσματα.

Στο ίδιο πλαίσιο πρέπει να εξεταστεί και η γαλλική ρηματική διακοίνωση προς την Τουρκία. Αν και το πλήρες κείμενο δεν έχει δημοσιοποιηθεί, η Αθήνα υποστηρίζει ότι επρόκειτο για ενημέρωση και όχι για αίτημα άδειας.

Αυτό όμως έχει μικρή σημασία διότι δεν αντιτίθεται στο πνεύμα της Κάσου: η Αγκυρα επιδιώκει τη διαμόρφωση ενός πολιτικού πλαισίου περιφερειακής συμπεριφοράς, μέσα στο οποίο κάθε ελληνική κίνηση θα εξαρτάται στην πράξη από την ανοχή ή την προηγούμενη συνεννόηση μαζί της.

Προβληματικό είναι επίσης το γεγονός ότι για τη διαχείριση μιας δραστηριότητας που αφορά ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα και ελληνικές αδειοδοτικές αποφάσεις αποκτά πρωταγωνιστικό ρόλο τρίτο κράτος.

Η Γαλλία έχει θεμιτό ενδιαφέρον ως κράτος της σημαίας του ερευνητικού πλοίου και ως χώρα της εταιρείας που εκτελεί τις εργασίες. Η Ελλάδα, ωστόσο, οφείλει να διατηρεί την ιδιοκτησία της πολιτικής, την πρωτοβουλία των διπλωματικών χειρισμών και την ευθύνη της εκπροσώπησης των δικαιωμάτων της, ως κυρίαρχο κράτος.

Το κρίσιμο διακύβευμα, συνεπώς, δεν είναι μόνο η τύχη ενός καλωδίου αλλά εάν η Ελλάδα αποδέχεται μέσω «τεχνικών διατυπώσεων» διαδικασίες που προσδίδουν στην Τουρκία ρόλο τον οποίο δεν της αναγνωρίζει το διεθνές δίκαιο.

Στη γεωπολιτική, τα τετελεσμένα δεν γεννιούνται πάντοτε από μια θεαματική πράξη. Συχνά οικοδομούνται μέσα από επαναλαμβανόμενες πρακτικές, αμφισημίες και υποχωρήσεις. Δεν είναι τυχαίο ότι η Αγκυρα επιχείρησε να αξιοποιήσει πολιτικά τη γαλλική πρωτοβουλία. Η μεγαλύτερη επιτυχία της Τουρκίας δεν θα είναι να επιτύχει την άμεση αναγνώριση των διεκδικήσεών της, αλλά να καταστήσει τη συμπεριφορά των άλλων κρατών συμβατή με αυτές, ακόμη και χωρίς νομική αναγνώριση.

Ο Αθανάσιος Γραμμένος είναι εκτελεστικός διευθυντής Συμβουλίου Διεθνών Σχέσεων