Ρεαλισμός και διαχείριση κρίσεων

Οι σχέσεις Ελλάδας και Τουρκίας δεν εξελίσσονται γραμμικά. Εάν περιορίσουμε την ανάλυσή μας στη μεταπολιτευτική περίοδο, μπορούμε εύκολα να διακρίνουμε διαδοχικούς κύκλους κρίσεων, έντασης και ύφεσης. Γι’ αυτό, παρά τις κατά καιρούς αλλαγές στρατηγικής – όπως κατά την περίοδο της «προσέγγισης του Ελσίνκι» – η Ελλάδα διατηρεί ορισμένες σταθερές στην αντιμετώπιση της Τουρκίας, με κυριότερη τη συστηματική επένδυση στην αποτρεπτική της ικανότητα.

Δεν θα μπορούσε, άλλωστε, να πράξει διαφορετικά όσο οι τουρκικές αμφισβητήσεις και διεκδικήσεις, καθώς και η «απειλή πολέμου» (casus belli), παραμένουν ενεργές. Δεν μας χωρίζουν παρά μόλις έξι χρόνια από το δύσκολο 2020, με την κρίση στον Εβρο και την ιδιαίτερα τεταμένη κατάσταση στο θαλάσσιο πεδίο.

Ενα στοιχείο που συχνά δεν αναδεικνύεται στον δημόσιο διάλογο είναι ότι, παρά την αποκλιμάκωση και την πρόοδο σε ορισμένους τομείς, όπως η διαχείριση του Μεταναστευτικού, κατά την περίοδο των λεγόμενων «ήρεμων νερών», οι πάγιες διεκδικήσεις της Τουρκίας δεν μεταβλήθηκαν. Γι’ αυτό και δεν σημειώθηκε πρόοδος στο λεγόμενο «δύσκολο πεδίο» των ελληνοτουρκικών σχέσεων, όπου οι θέσεις των δύο χωρών εξακολουθούν να αποκλίνουν πλήρως.

Ενα δεύτερο σημείο είναι ότι η Ελλάδα δεν εφησύχασε λόγω της αποκλιμάκωσης. Το αντίθετο. Το εξοπλιστικό πρόγραμμα, το οποίο είχε επί χρόνια ανάγκη η χώρα, διευρύνθηκε με νέες προμήθειες και συμβάσεις, με πλέον πρόσφατες την «Ασπίδα του Αχιλλέα» και την απόκτηση φρεγατών από την Ιταλία. Παράλληλα, οι διμερείς και πολυμερείς συμμαχίες της χώρας εμβαθύνθηκαν. Κατά την κρίση με το Ιράν, μάλιστα, η Ελλάδα λειτούργησε ως πάροχος ασφάλειας για την Κύπρο και για άλλες χώρες της ΕΕ και της Μέσης Ανατολής.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο πρέπει να αξιολογήσουμε την αλλαγή της τουρκικής συμπεριφοράς στις πραγματικές της διαστάσεις. Η Ελλάδα δεν μπορεί και δεν αιφνιδιάστηκε. Οι ελληνοτουρκικές σχέσεις κινούνται διαχρονικά σε κύκλους, ενώ οι τουρκικές διεκδικήσεις δεν αποσύρθηκαν ποτέ ουσιαστικά από το τραπέζι.

Ταυτόχρονα, οι ενεργητικές πρωτοβουλίες της Ελλάδας, πάντοτε εντός του πλαισίου του διεθνούς δικαίου, έχουν διαμορφώσει μια νέα πραγματικότητα, συμπεριλαμβανομένου του ενεργειακού πεδίου. Θα ήταν, επομένως, δύσκολο να θεωρήσει κανείς ότι η Τουρκία δεν θα αντιδρούσε σε αυτή τη νέα συνθήκη.

Είναι αρκετά πιθανό η αλλαγή της τουρκικής στάσης να συνεχιστεί, για παράδειγμα με την ψήφιση νομοσχεδίου για τη λεγόμενη «Γαλάζια Πατρίδα», και να μεταφερθεί εκ νέου στο πεδίο, με παρενοχλήσεις αλιευτικών, επεισόδια μεταξύ των ακτοφυλακών ή άλλες μορφές ελεγχόμενης πίεσης. Δεν μπορεί επίσης να αποκλειστεί το ενδεχόμενο μιας υβριδικής επιχείρησης μεγάλης κλίμακας, αντίστοιχης με εκείνη στον Εβρο το 2020.

Οι πιθανότητες αυτές, ωστόσο, δεν πρέπει να καλλιεργούν φόβο. Η Ελλάδα έχει αποδείξει ότι μπορεί να διαχειρίζεται αποτελεσματικά τόσο καθημερινά επεισόδια, τα οποία ενέχουν τον κίνδυνο ατυχήματος και κλιμάκωσης, όσο και μείζονες κρίσεις, όπως εκείνες στον Εβρο και με το «Oruc Reis».

Τέλος, η Ελλάδα δεν πρέπει να λειτουργεί ως καθρέφτης του τουρκικού συνδρόμου «περικύκλωσης». Οι δύο χώρες έχουν στρατηγική σημασία για τη Δύση, όχι όμως στο πλαίσιο ενός παιχνιδιού μηδενικού αθροίσματος.

Η Ελλάδα προωθεί τα συμφέροντά της και υπερασπίζεται τα κυριαρχικά της δικαιώματα, αλλά δεν μπορεί ούτε επιδιώκει να αντικαταστήσει την Τουρκία. Σε αυτό το πλαίσιο οφείλουμε να αξιολογούμε τις κινήσεις και των δύο πλευρών: με αυτοπεποίθηση, στρατηγική ψυχραιμία και ρεαλισμό, χωρίς εφησυχασμό αλλά και χωρίς φοβικά σύνδρομα.

O Τριαντάφυλλος Καρατράντος είναι δρ Ευρωπαϊκής Ασφάλειας και Νέων Απειλών, επιστημονικός συνεργάτης του ΕΛΙΑΜΕΠ