Η Ανατολική Μεσόγειος στη γεωπολιτική των δικτύων

Μια ακόμη ελληνοτουρκική κρίση; Μια ακόμη αντιπαράθεση για το Αιγαίο, τις θαλάσσιες ζώνες και τα όρια της ελληνικής και της τουρκικής κυριαρχίας; Ετσι μοιάζει, εκ πρώτης όψεως, η νέα ένταση στην Ανατολική Μεσόγειο. Μόνο που αυτή τη φορά ο χάρτης είναι μεγαλύτερος.

Για χρόνια βλέπαμε την περιοχή μέσα από ένα σχετικά σταθερό τρίγωνο: Ελλάδα, Τουρκία, Κύπρος. Στο κέντρο βρίσκονταν το Αιγαίο, η υφαλοκρηπίδα, οι ΑΟΖ, το Κυπριακό και, αργότερα, τα κοιτάσματα φυσικού αερίου. Σήμερα αυτός ο χάρτης έχει αρχίσει να ξεπερνιέται. Η Ανατολική Μεσόγειος γίνεται το σημείο όπου συναντώνται η Ευρώπη, η Μέση Ανατολή και η Βόρεια Αφρική. Η Τουρκία δεν είναι πλέον απλώς ο δύσκολος γείτονας της Ελλάδας. Επιχειρεί να λειτουργήσει ως περιφερειακή δύναμη με επιρροή από τη Συρία και τη Λιβύη μέχρι τον Καύκασο και τον Κόλπο.

Την ίδια στιγμή, η αντιπαράθεσή της με το Ισραήλ αποκτά ευρύτερη στρατηγική διάσταση, καθώς οι δύο χώρες ανταγωνίζονται για την επιρροή στη νέα Μέση Ανατολή. Αυτό έχει μια κρίσιμη συνέπεια: η ελληνοτουρκική αντιπαράθεση παραμένει σημαντική, αλλά δεν αποτελεί πλέον τη μοναδική ιστορία της Ανατολικής Μεσογείου. Η περιοχή εντάσσεται σε ένα ευρύτερο σύστημα ανταγωνισμών και συνεργασιών, όπου οι συμμαχίες δεν είναι σταθερές και οι ίδιοι παίκτες μπορεί να είναι εταίροι στο ένα ζήτημα και ανταγωνιστές στο άλλο. Και η Ελλάδα;

Βρίσκεται πλέον μέσα σε ένα πολύ μεγαλύτερο παιχνίδι. Η Κύπρος είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα. Από «άλυτο πρόβλημα» μετατρέπεται σταδιακά σε στρατηγικό κόμβο: φυσικό αέριο, ηλεκτρικές διασυνδέσεις, σχέσεις με Ελλάδα, Ισραήλ και Αίγυπτο, αλλά και η ιδιότητά της ως κράτους-μέλους της ΕΕ σε απόσταση αναπνοής από τη Μέση Ανατολή. Η δημιουργία του Eastern Mediterranean Energy Center από ΗΠΑ, Ελλάδα, Κύπρο και Ισραήλ αποτυπώνει αυτή τη μετατόπιση.

Το ίδιο συμβαίνει και με την Ελλάδα. Η γεωγραφία της δεν είναι πλέον μόνο ζήτημα συνόρων. Είναι δυνητικό στρατηγικό πλεονέκτημα: λιμάνια, ναυτιλία, ενέργεια, υποδομές, ΝΑΤΟ και Ευρωπαϊκή Ενωση. Ο Πειραιάς, η Αλεξανδρούπολη και η Κρήτη αποκτούν σημασία που υπερβαίνει τα εθνικά τους όρια. Διότι η νέα γεωπολιτική δεν αφορά μόνο το ποιος κατέχει τι. Αφορά όλο και περισσότερο το ποιος συνδέει τι με τι. Αγωγοί και ηλεκτρικά καλώδια, λιμάνια και ναυτιλιακές διαδρομές, ψηφιακά δίκτυα και εμπορικοί διάδρομοι δημιουργούν έναν νέο χάρτη. Η παλιά γεωπολιτική ήταν κυρίως γεωπολιτική του χώρου. Η νέα γίνεται γεωπολιτική των δικτύων. Και εδώ βρίσκεται μια αλλαγή που συχνά περνά απαρατήρητη.

Η γεωπολιτική σημασία δεν ανήκει πλέον αποκλειστικά στα κράτη. Πόλεις και λιμάνια διεκδικούν τη θέση τους ως κόμβοι ενέργειας, εμπορίου, μεταφορών και επενδύσεων. Η Λεμεσός, η Χάιφα, η Αλεξάνδρεια, ο Πειραιάς και η Μερσίνα δεν είναι απλώς σημεία στον χάρτη. Είναι δυνητικοί κόμβοι ενός νέου περιφερειακού δικτύου. Αυτό εξηγεί γιατί η Ανατολική Μεσόγειος γίνεται όλο και πιο σημαντική. Η Τουρκία θέλει να διασφαλίσει ότι δεν θα παρακαμφθεί από τα νέα δίκτυα. Το Ισραήλ επιδιώκει στρατηγικό βάθος και πρόσβαση στην Ευρώπη. Η Αίγυπτος θέλει να διατηρήσει τον ρόλο της ως ενεργειακού και εμπορικού κόμβου. Η Κύπρος επιχειρεί να μετατρέψει τη γεωγραφική της θέση σε πλεονέκτημα. Και η Ελλάδα έχει την ευκαιρία να μετατρέψει τη γεωγραφία της σε επιρροή. Οι διαφορές, βεβαίως, δεν εξαφανίζονται.

Η πρόσφατη ένταση για τα θαλάσσια πάρκα δείχνει ότι η παλιά γεωπολιτική παραμένει ζωντανή. ΑΟΖ, υφαλοκρηπίδα, Κυπριακό και ελληνοτουρκικές σχέσεις εξακολουθούν να μπορούν να πυροδοτήσουν κρίσεις. Απλώς αυτή δεν είναι πλέον ολόκληρη η εικόνα. Για δεκαετίες ρωτούσαμε ποιος ελέγχει τη θάλασσα. Στον νέο χάρτη θα πρέπει να ρωτάμε και ποιος ελέγχει τις συνδέσεις. Η Ανατολική Μεσόγειος δεν γίνεται πιο ήρεμη. Γίνεται πιο σημαντική. Και η Ελλάδα δεν έχει πλέον την πολυτέλεια να κοιτάζει την περιοχή μόνο ως χώρο ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης. Χρειάζεται να τη δει ως έναν αναδυόμενο περιφερειακό κόμβο, όπου η γεωγραφία, οι υποδομές και τα δίκτυα μπορούν να μετατραπούν σε πολιτική επιρροή.

Ο δρ Αντώνης Καρβούνης είναι προϊστάμενος Αυτοτελούς Τμήματος Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σχέσεων του υπουργείου Εσωτερικών, διδάσκων στο ΕΑΠ