Η εκλογολογία στην Ελλάδα και τα προβλήματα που προκαλεί

Λίγους μήνες μετά τις εκάστοτε εκλογές, ξεκινά η εκλογολογία: η πολιτική ζωή και ο δημόσιος διάλογος απορροφώνται από τα σενάρια για τις επόμενες κάλπες. Οι δημοσκόποι, οι δημοσιογράφοι, οι ψυχολόγοι (από εκείνους που αναλύουν το λεξιλόγιο και τη γλώσσα του σώματος των πολιτικών προσώπων) και τα μέντιουμ έχουν δουλειές με φούντες: όσο για τους πολιτικούς, παραμερίζουν το κοινοβουλευτικό έργο και το έργο της διοίκησης και σπεύδουν στην Ανω και Κάτω Μαγούλα για να πείσουν τους πολίτες ότι θα τους κάνουν όλα τα χατίρια και να μαζέψουν ψηφαλάκια. Τα κόμματα και η κυβέρνηση βρίσκονται σε κατάσταση διαρκούς προεκλογικής εκστρατείας με τον χρόνο τους να μοιράζεται ανάμεσα σε κοσμικές και σε μιντιακές εμφανίσεις.

Αν ήμασταν σοβαρότερη χώρα, ο πολιτικός κύκλος θα χωριζόταν σε δύο ξεκάθαρες φάσεις: μια πολύ σύντομη προεκλογική εκστρατεία και μια τετραετής, σύμφωνα με το Σύνταγμα, περίοδος διακυβέρνησης, εστιασμένη στην παραγωγή έργου, στη νομοθέτηση και στη λήψη αποφάσεων. Και παρ’ όλ’ αυτά, το φαινόμενο της διαρκούς εκστρατείας δεν είναι ελληνική πρωτοτυπία: ήδη από τη δεκαετία του 1970, ο αμερικανός δημοσκόπος Patrick Caddell και αργότερα ο Sidney Blumenthal (στο βιβλίο του «The Permanent Campaign» του 1980) παρατήρησαν ότι η διακυβέρνηση στις ΗΠΑ είχε μεταμορφωθεί σε προεκλογική εκστρατεία κι ότι η άσκηση πολιτικής ήταν ένας συνδυασμός ψευτοαπολογισμών του παρελθόντος και υποσχέσεων για το μέλλον.

Τι συνέβη: η συνεχής ροή ειδήσεων άλλαξε τον τρόπο με τον οποίον αντιλαμβανόμαστε τις κυβερνήσεις· όλα έγιναν ρευστά όπως οι ειδήσεις· η κυβέρνηση του σήμερα δεν θεωρείτο πια κυβέρνηση τετραετίας, αλλά προσωρινή διευθέτηση υπό συνεχή αίρεση. Στη ροή ειδήσεων ενσωματώθηκε η παρακολούθηση των τάσεων σε πραγματικό χρόνο: έτσι, σήμερα, τα λεγόμενα tracking polls αναγκάζουν τους πολιτικούς να αντιδρούν στα εφήμερα συναισθήματα του κοινού· να περνούν αλλεπάλληλα τεστ λαϊκιστικής επίδοσης. Η ενημέρωση 24 ώρες το 24ωρο 365 μέρες τον χρόνο έχει δημιουργήσει την ανάγκη για διαρκή έλεγχο του αφηγήματος μετατρέποντας κάθε κίνηση της κυβέρνησης σε επικοινωνιακό προϊόν.

Πράγματι, τον δρόμο τον έχουν δείξει οι ΗΠΑ. Καθώς τα μέλη της Βουλής των Αντιπροσώπων εκλέγονται κάθε δύο χρόνια, την επομένη της ορκωμοσίας τους πρέπει να αρχίσουν τη συγκέντρωση χρημάτων για την επόμενη εκστρατεία. Αυτό το σύστημα οδηγεί συχνά σε παράλυση (gridlock) με την κάθε μεταρρύθμιση να αντιμετωπίζεται ως μέσο συσπείρωσης της κομματικής βάσης για τις επόμενες κάλπες. Στις ΗΠΑ η δημοσιογραφία έχει μετατραπεί εδώ και πολλές δεκαετίες σε βιομηχανία προβλέψεων: κανάλια όπως το CNN ή το MSNBC και ΜΜΕ όπως το Politico επιδίδονται σε εκλογολογία 24/7· ποιος προηγείται στις αμφίρροπες πολιτείες, ποιος μάζεψε περισσότερα χρήματα, ποιος είναι ο σφυγμός της νεολαίας και των «μειονοτήτων».

Η κατάσταση στη Βρετανία μοιάζει ακόμα περισσότερο με τη δική μας: επειδή ο πρωθυπουργός έχει τη δυνατότητα να προκηρύσσει πρόωρες εκλογές όταν οι δημοσκοπήσεις είναι ευνοϊκές για τον ίδιο και για την παράταξή του, τα ΜΜΕ και τα κόμματα αναλώνονται σε εικασίες περί του «τακτικού timing» με αποτέλεσμα παρατεταμένες περιόδους αβεβαιότητας. Οσο για τη Λατινική Αμερική, η εκλογολογία είναι εργαλείο αναίσχυντου λαϊκισμού: κατά καιρούς, έχει χρησιμοποιηθεί για να διατηρείται το ακροατήριο σε κατάσταση «πολλοί εναντίον λίγων» με το κράτος να χρησιμοποιεί δημόσιους πόρους για προπαγάνδα, καταργώντας τα όρια μεταξύ κομματικού μηχανισμού και διοίκησης. Τέλος, σε χώρες με αναλογικά συστήματα και πολυκομματικές κυβερνήσεις συνασπισμού, η εκλογολογία εστιάζει στην τακτική των συμμαχιών: εκτυλίσσεται ατέρμονη συζήτηση για το ποιος θα αναδειχθεί πρώτος και για το ποιοι συνδυασμοί (π.χ. «συνασπισμός Τζαμάικα» όπως λένε συχνά στη Γερμανία, ή «κόκκινος-πράσινος») είναι αριθμητικά και πολιτικά εφικτοί.

Τα ΜΜΕ, οι δημοσιογράφοι και τα ηλεκτρονικά δίκτυα είναι οι αρχιτέκτονες και επιταχυντές που καλύπτουν ό,τι παράγει η κυβέρνηση και η αντιπολίτευση με δημοσιογραφικούς και ψευτοδημοσιογραφικούς όρους: δράμα, σύγκρουση, ταχύτητα, υπερβολές, εικασίες, φαντασιώσεις, παρασκήνιο – όλα όσα στον 20ό αιώνα χαρακτηρίζονταν κιτρινισμός.

Σήμερα ο όρος έχει ξεχαστεί· ούτως ή άλλως, δεν αρκεί για να περιγράψει την κάλυψη τύπου θρίλερ των ειδήσεων που συνοδεύεται από εκλογολογία τύπου ιπποδρόμου: οι δημοσιογράφοι ασχολούνται λιγότερο ή καθόλου με το νομοθετικό έργο και τις κυβερνητικές αποφάσεις και περισσότερο με το ποιος κερδίζει πόντους, ποιος χάνει τις εντυπώσεις και πώς θα μεταφραστούν τα κέρδη και οι απώλειες στις κάλπες. Κάθε υπουργική απόφαση και κάθε πρόταση της αντιπολίτευσης ερμηνεύεται ως προεκλογικό δώρο ή ως επικοινωνιακός ελιγμός. Και καθώς προστίθεται η μανία των δημοσκοπήσεων που γίνονται πρωτοσέλιδα, οι ψηφοφόροι επηρεάζονται μέσω ποικίλων ψυχολογικών μηχανισμών: αν και οι άνθρωποι τείνουν να στοιχίζονται με τον αναμενόμενο νικητή, παρατηρείται ταυτοχρόνως το φαινόμενο του «αδικημένου», κατά το οποίο, μετά τη δημοσκοπική υποχώρηση ενός κόμματος ενεργοποιούνται αντανακλαστικά συσπείρωσης από οπαδούς που ίσως είχαν αδρανήσει προηγουμένως.

Η εκλογολογία πιέζει τις κυβερνήσεις να μην επενδύουν σε μεταρρυθμίσεις που ίσως έχουν πολιτικό κόστος σήμερα αλλά απόδοση στο μέλλον (ασφαλιστικό, συνταξιοδοτικό, παιδεία, υποδομές) και ενθαρρύνει αποφάσεις με στόχο την επιτυχία σε διαρκώς επικείμενες εκλογές. Εξάλλου, από τη φύση της, η εκλογολογία ευνοεί την πόλωση, όχι τη συναίνεση: στις προεκλογικές περιόδους χρειάζονται εχθροί· όταν τα πάντα παρουσιάζονται ως κρίσιμη μάχη για την εξουσία, οι συμβιβασμοί καθίστανται αδύνατοι.

Στην εποχή της δωρεάν υπερπληροφόρησης που προβάλλει με πηχιαίους τίτλους την άχρηστη πληροφορία της ημέρας, τα εκλογικά σενάρια παράγουν εγγυημένα clicks, τηλεθέαση και αλληλεπίδραση. Παραλλήλως, καθώς τα μέσα ενημέρωσης εξυπηρετούν πολιτικές ή/και επιχειρηματικές ατζέντες, οι δημοσιογράφοι χρησιμοποιούν την εκλογολογία ως εργαλείο πίεσης για τις κυβερνήσεις και τα κόμματα· έτσι, χειραγωγούν τους λαούς δίνοντάς τους την εντύπωση ότι συμμετέχουν στα κοινά. Στην πραγματικότητα, από την εκλογογία και από τις ίδιες τις πρόωρες εκλογές δεν προκύπτει η περιβόητη «νωπή εντολή» (τι έκφραση κι αυτή…): προκύπτει αστάθεια, επιβράβευση της ανωριμότητας και του οπορτουνισμού, μετατροπή των μελών των κοινωνιών από πολίτες σε κινηματίες.