Ιστορία, Δίκαιο και αναχρονισμοί

Η δημόσια συζήτηση για τη Μικρασιατική Εκστρατεία εξακολουθεί να χαρακτηρίζεται από τη σύγχυση μεταξύ διαφορετικών ιστορικών-νομικών εννοιών. Ιδιαίτερα προβληματική είναι η αναδρομική χρήση του όρου «εγκλήματα πολέμου», χωρίς να λαμβάνονται υπόψη το κανονιστικό πλαίσιο της εποχής και η μεταγενέστερη εξέλιξη του διεθνούς ποινικού δικαίου. Η διάκριση αυτή αποτελεί βασική μεθοδολογική προϋπόθεση κάθε σοβαρής ιστορικής ανάλυσης, επειδή, σε διαφορετική περίπτωση, συγχέονται οι παραβιάσεις των νόμων του πολέμου με τις μεταγενέστερες κατηγορίες περί διεθνούς ποινικής ευθύνης.

Κατά την περίοδο 1919–1922, ίσχυαν οι Συμβάσεις της Χάγης του 1899 και του 1907, οι οποίες κωδικοποιούσαν τους νόμους και τα έθιμα του πολέμου. Απαγόρευαν τη θανάτωση αμάχων, τη λεηλασία, την καταστροφή περιουσίας χωρίς στρατιωτική αναγκαιότητα και την κακομεταχείριση αιχμαλώτων.

Ωστόσο, δεν θεμελίωναν ακόμη αυτοτελή διεθνή ποινική ευθύνη. Η έννοια των εγκλημάτων πολέμου απέκτησε σαφέστερο νομικό περιεχόμενο μετά το Καταστατικό του Διεθνούς Στρατιωτικού Δικαστηρίου της Νυρεμβέργης (1945), τις τέσσερις Συμβάσεις της Γενεύης (1949) και τη μεταγενέστερη νομολογία διεθνών δικαστηρίων. Επομένως, η αναδρομική ταύτιση των παραβιάσεων των νόμων του πολέμου με τη σύγχρονη έννοια των εγκλημάτων πολέμου δεν είναι ιστορικά-νομικά αυτονόητη.

Στο ίδιο πλαίσιο οφείλουμε να ερμηνεύσουμε και το άρθρο 59 της Συνθήκης της Λωζάννης. Η διάταξη αναφέρεται σε πράξεις αντίθετες προς τους νόμους του πολέμου και εντάσσεται σε μία συνολική ειρηνευτική διευθέτηση μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Δεν αποτελεί δικαστική απόφαση ούτε επίσημη διαπίστωση συστηματικής εγκληματικής πολιτικής, αλλά συμβατική ρύθμιση που συνοδεύθηκε από την παραίτηση της Τουρκίας από περαιτέρω αξιώσεις επανορθώσεων.

Η σύγχρονη διεθνής ιστοριογραφία διακρίνει σαφώς μεταξύ μεμονωμένων ή τοπικών παραβιάσεων του δικαίου του πολέμου και οργανωμένων κρατικών πολιτικών εξόντωσης. Οι Taner Akçam, Donald Bloxham, Raymond Kévorkian, Hans-Lukas Kieser, Norman Naimark, Uğur Ümit Üngör, Ronald Grigor Suny και Benny Morris με τον Dror Ze’evi, αξιοποιώντας οθωμανικά αρχεία, διπλωματικές πηγές και διοικητικά τεκμήρια, υποστηρίζουν ότι οι διώξεις κατά των Αρμενίων, των Ελλήνων και των Ασσυρίων μεταξύ 1914-1923 υπήρξαν προϊόν κεντρικού σχεδιασμού της Επιτροπής Ενωσης και Προόδου, ο οποίος συνεχίσθηκε, με διαφορετικές μορφές, από το κεμαλικό εθνικό κίνημα.

Η ύπαρξη διοικητικού συντονισμού, εκτοπισμών, δημεύσεων, ειδικών μηχανισμών ασφαλείας και επαναλαμβανόμενων πρακτικών βίας αποτελεί τον βασικό λόγο για τον οποίο σημαντικό τμήμα της συγκριτικής βιβλιογραφίας εντάσσει τα γεγονότα αυτά στο πεδίο των γενοκτονικών πολιτικών.

Αντίθετα, για τη δράση του ελληνικού στρατού κατά τη Μικρασιατική Εκστρατεία, η διαθέσιμη βιβλιογραφία αναγνωρίζει επεισόδια βίας και παραβιάσεις των νόμων του πολέμου, χωρίς όμως να έχει τεκμηριώσει αντίστοιχο κρατικό σχέδιο συστηματικής εξόντωσης του μουσουλμανικού πληθυσμού.

Η διάκριση αυτή δεν αποσκοπεί στην ηθική ιεράρχηση των θυμάτων αλλά στην ακριβή εφαρμογή των ιστορικών και νομικών κριτηρίων. Μόνον έτσι αποφεύγονται οι αναχρονισμοί και διασφαλίζεται ότι η ιστορική ερμηνεία θεμελιώνεται στην τεκμηρίωση, στη συγκριτική ανάλυση, στην επιστημονική μεθοδολογία και όχι σε ιδεολογικές προσεγγίσεις αποκλειστικά.

Ο Διονύσης Τσιριγώτης είναι αναπληρωτής καθηγητής, Πανεπιστημίου Πειραιώς