Τέτοια είναι η δύναμη αυτής της ρήσης, ώστε ακόμα και σήμερα, σχεδόν τέσσερις δεκαετίες έπειτα από την άνανδρη στυγνή δολοφονία του Παύλου Μπακογιάννη από τους εκτελεστές της 17 Νοέμβρη, ίσως δεν υπάρχει άνθρωπος να μην την έχει ακούσει και να μην έχει αντλήσει έμπνευση από αυτήν: «Στη δημοκρατία δεν υπάρχουν αδιέξοδα».
Ηταν όμως η τραγική του μοίρα να αποδειχθεί ακόμα και με τον ίδιο τον θάνατό του ότι κατ’ ουσίαν, έστω κι αν δεν ήθελε αυτό, αναφερόταν σε δημοκρατία, ιδεατή – όχι πραγματική. Γιατί, όταν οι δολοφόνοι δρούσαν ανενόχλητοι επί δεκαετίες, κατασκεύαζαν μεταξύ άλλων ένα είδος αδιεξόδου για τη δημοκρατία στην Ελλάδα. Και ειδικά, δολοφονώντας τον Μπακογιάννη έδειξαν πόσο συνειδητά το έπρατταν. Επειδή ήταν ο άνθρωπος που επιχείρησε, και μάλιστα αποτελεσματικά, ένα ιστορικό άλμα πολιτικής προσέγγισης σε έναν τόπο που η σύγκρουση των πόλων τους οποίους έφερε κοντά υπήρξε η μέγιστη κατάρα του.
Στον ίδιο αυτόν τόπο ήταν που η δημοκρατία είχε καταλυθεί από τους επίορκους συνταγματάρχες. Πότε; Ακριβώς τη στιγμή της θεσμικής της κορύφωσης: την ώρα που η Βουλή ήταν κλειστή επειδή η χώρα ετοιμαζόταν για εκλογές.
Ομως, όλα αυτά, χρειάζονταν πράγματι, ως αντίδοτο, φωνές ελπίδας – και η δική του αποδείχθηκε εντυπωσιακά ισχυρή. Τότε· σε έναν κόσμο, στον οποίο το κύριο γνώρισμα μεγάλων δημοκρατιών δεν είναι πλέον άλλο παρά ακριβώς ότι αυτοκαταργούνται με τον πιο νόμιμο, άψογο συνταγματικό τρόπο – και αυτή είναι η πιο πικρή ειρωνεία απ’ όλες: το να παρακολουθεί κανείς μέρα με τη μέρα, ώρα με την ώρα πώς ακόμα και δημοκρατίες πρότυπα του μεταπολεμικού κόσμου – και όχι μόνον – εκκολάπτουν τον νομοτελειακό θάνατό τους. Αραγε, αν οι δολοφόνοι δεν του είχαν πάρει τη ζωή και βρισκόταν σήμερα ανάμεσά μας, θα επαναλάμβανε τη ρήση του;
Ενας ακόμα λόγος που αξίζει να μείνει στον Μπακογιάννη, έχει να κάνει και με το σε ποιες χώρες, το πώς και το γιατί η δημοκρατία βρίσκεται πλέον σε άμεσο κίνδυνο. Θα του περνούσε ποτέ από το μυαλό, όπως και όλων όσοι βίωσαν τη Γερμανία της Βόννης, ότι στη διάδοχό της του Βερολίνου θα ερχόταν ποτέ η στιγμή που η νεοναζιστική Ακροδεξιά θα βρισκόταν πια μια ανάσα μακριά από την εξουσία; Ασφαλώς όχι.
Αν αυτή η τραγική πορεία σκοτεινής οπισθοδρόμησης επιβεβαιωθεί στις κάλπες, οι συνέπειές της και τα αδιέξοδα που θα επιφέρει θα είναι τέτοια, ώστε θα ξεπεράσουν κατά πολύ τα σύνορα της ίδιας της χώρας. Και αυτό που θα αποδειχθεί να είναι το μεγαλύτερο όλων των αδιεξόδων και δεν θα το έχουν επιβάλει τα τανκς, αλλά η λαϊκή βούληση: η ίδια η θέληση των πολιτών της θα έχει σκοτώσει τη δημοκρατία στη Γερμανία και θα οδηγεί την Ευρώπη σε καταστροφή. Και ακριβώς επειδή θα το έχει γεννήσει η ελευθερία και όχι η βία μιας των όπλων κατάλυσης της δημοκρατίας, για το τραγικό αυτό αδιέξοδο ουδείς θα μπορεί να κάνει κάτι.
Μέρα με τη μέρα, η δημοκρατία πεθαίνει στην Ευρώπη – και την ευθύνη δεν την έχουν λοχίες, αλλά εκλογείς και, ιδίως, εκλεγμένοι. Και εν προκειμένω, από την πολιτική «φύση» της ίδιας της Γηραιάς Ηπείρου, σημαίνει ένα και μόνο: και η Ευρώπη πεθαίνει μαζί της.
