Προκλήσεις και προοπτικές για το ημιτελές Ευρωπαϊκό Σχέδιο

Ο Βίκτωρ Ουγκώ, στο κείμενό του «Υμνος στην Ενωμένη Ευρώπη» γραμμένο την περίοδο 1869 – 1870, καταγγέλλοντας τις καταστροφικές συνέπειες των αλλεπάλληλων ευρωπαϊκών πολεμικών συγκρούσεων, είχε ουσιαστικά διακηρύξει την αναγκαιότητα της Ενωμένης Ευρώπης.

Μιας Ευρώπης όπου «δεν θα υπήρχαν σύνορα, ούτε τελωνοφύλακες, ούτε δασμοί και οι συναλλαγές θα ήταν ελεύθερες», μιας Ευρώπης με «ένα κοινό νόμισμα, σε δύο μορφές, μεταλλική και χάρτινη, που θα είχε για στήριγμά του το κεφάλαιο «Ευρώπη» και για κινητήριο δύναμή του την ελεύθερη εργασία διακοσίων εκατομμυρίων ανθρώπων», μιας Ευρώπης όπου «η αδελφοσύνη θα γεννούσε την αλληλεγγύη, το κέρδος όλων θα ήταν η περιουσία του καθενός, η εργασία του καθενός η εγγύηση όλων».

Μέσα στην τραγωδία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, το όραμα του Βίκτωρος Ουγκώ μπόρεσε να τροφοδοτήσει την ελπίδα για την επόμενη ημέρα. Κάπως έτσι, τον Ιούνιο του 1941, στην Ιταλία του Μουσολίνι, σε ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης ιταλών αντιφασιστών, στο Βεντοτένε, ένα μικρό νησάκι απέναντι από τη Νάπολη, ο Αλτιέρο Σπινέλι, ο Ερνέστο Ρόσι και ο Ευγκένιο Κολόρνι, αναστοχάστηκαν πάνω στην ιδέα μιας ενωμένης Ευρώπης χωρίς πολέμους. Με βασικό συντάκτη τον Αλτιέρο Σπινέλι, κατέληξαν σε ένα κείμενο το οποίο σημάδεψε θετικά την Ιστορία της μεταπολεμικής Ευρώπης.

Με τίτλο «Για μια Ελεύθερη και Ενωμένη Ευρώπη: Ενα Σχέδιο Μανιφέστου» έγινε γνωστό ως «Μανιφέστο του Βεντοτένε» και υιοθετήθηκε ως το Μανιφέστο της Ευρωπαϊκής Αντίστασης και ως το προγραμματικό κείμενο του Φεντεραλιστικού Ευρωπαϊκού Κινήματος. Το κείμενο φυγαδεύτηκε στην ιταλική Αντίσταση και από κει σε άλλα αντιστασιακά κινήματα της υπό ναζιστική και φασιστική κατοχή Ευρώπης. Από χέρι σε χέρι, το «Μανιφέστο του Βεντοτένε» κινητοποίησε τις ελπίδες χιλιάδων αντιστασιακών που προσπαθούσαν να σχεδιάσουν την επόμενη ημέρα τής Ευρώπης μετά τον Πόλεμο. Και κυρίως ενέπνευσε τις πρώτες πρωτοβουλίες συγκρότησης της Ευρωπαϊκής Κοινότητας (βλ. Σωτήρης Ντάλης (επιμ.), Ο Altiero Spinelli και το Οραμά του για την Ενωμένη Ευρώπη, Εκδόσεις Γκόνη, 2022).

Με το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου το 1945, είχαμε μια «Ευρώπη των ερειπίων» και την τραγική θέση της, παρουσίασε ο Ουίνστον Τσόρτσιλ στην ομιλία του στο Πανεπιστήμιο της Ζυρίχης στις 19 Σεπτεμβρίου 1946, όταν μίλησε για «πεινασμένες και αμήχανες υπάρξεις… που διερευνούν τους σκοτεινούς ορίζοντες για το ενδεχόμενο κάποιου νέου κινδύνου, τυραννίας ή τρόμου». Εβλεπε μια ευρωπαϊκή οικογένεια μέσα από ένα είδος Ηνωμένων Πολιτειών της Ευρώπης, με πρώτο απαραίτητο βήμα τη δημιουργία μιας εταιρικής σχέσης μεταξύ Γαλλίας και Γερμανίας.

Μόλις πέντε χρόνια μετά το τέλος του καταστροφικού Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, τον Μάιο του 1950 θα τεθούν τα θεμέλια του ευρωπαϊκού οικοδομήματος και η Ευρώπη θα μπει στην εποχή της αισιοδοξίας και ελπίδας.

Μέσα από τις στάχτες του πολέμου προέκυψε μια καινοτόμος θεσμική πρόταση, προϊόν των εργασιών της ομάδας που εργάστηκε γύρω από τον Επιθεωρητή Σχεδιασμού της Γαλλικής Κυβέρνησης, τον Ζαν Μονέ. Εκφράστηκε με την ιστορική Διακήρυξη Σουμάν της 9ης Μαϊου 1950, που υπογράμμιζε μεταξύ άλλων πως, «η παγκόσμια ειρήνη δεν μπορεί να διαφυλαχθεί αν δεν αναληφθούν δημιουργικές προσπάθειες ανάλογες των κινδύνων που την απειλούν. Η συμβολή που μπορεί να έχει μια οργανωμένη και ζωντανή Ευρώπη στον πολιτισμό είναι απαραίτητη για τη διατήρηση ειρηνικών σχέσεων. Διαδραματίζοντας για περισσότερα από είκοσι χρόνια τον ρόλο πρωτεργάτη για μια ενωμένη Ευρώπη, η Γαλλία είχε πάντα ως ουσιαστικό στόχο να υπηρετεί την ειρήνη. Επειδή δεν επιτεύχθηκε η Ευρώπη, είχαμε πόλεμο».

H Διακήρυξη του υπουργού Εξωτερικών της Γαλλίας Ρομπέρ Σουμάν έβλεπε το ευρωπαϊκό σχέδιο να οικοδομείται μέσα από συγκεκριμένα επιτεύγματα που θα δημιουργούσαν μια πραγματική αλληλεγγύη. Η συνένωση των ευρωπαϊκών εθνών απαιτούσε την εξάλειψη της μακραίωνης διαμάχης μεταξύ Γαλλίας και Γερμανίας.

Η από κοινού διαχείριση της παραγωγής άνθρακα και χάλυβα εξασφάλισε την εγκαθίδρυση κοινών βάσεων οικονομικής ανάπτυξης, πρώτο στάδιο μιας Ευρωπαϊκής Ομοσπονδίας, και θα άλλαζε στη συνέχεια το πεπρωμένο αυτών των περιοχών που επί πολλά χρόνια αφιερώθηκαν στην κατασκευή όπλων για πολέμους των οποίων υπήρξαν πάντα τα πρώτα θύματα, υπογράμμιζε η Διακήρυξη Σουμάν που θα οδηγήσει στην ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ανθρακα και Χάλυβα ένα χρόνο αργότερα, τον Απρίλιο του 1951.

Προηγουμένως, στις 3 Ιουνίου 1950, το Βέλγιο, η Γαλλία, το Λουξεμβούργο, η Ιταλία, οι Κάτω Χώρες και η Γερμανία είχαν προσυπογράψει τη Διακήρυξη Σουμάν.

Το ζητούμενο ήταν να δημιουργηθούν οι συνθήκες για μια διαρκή ειρήνη μεταξύ των χθεσινών εχθρών. Η ουσία του προβλήματος βρισκόταν στη σχέση μεταξύ Γαλλίας και Γερμανίας, προκειμένου να μπουν τα θεμέλια της συμφιλίωσης που θα οδηγούσε στη σημερινή Ευρωπαϊκή Ενωση.

Η ευρωπαϊκή ιδέα που ενσαρκώνεται σήμερα στους κοινούς ευρωπαϊκούς θεσμούς, σφυρηλατήθηκε μέσα στην καταστροφή και τις στάχτες που προκάλεσε ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος και ο ναζισμός. Μια ηγετική φυσιογνωμία της Γαλλικής Αντίστασης, ο Ανρί Φρενέ, έγραφε το 1943: «Από τη Μάγχη ως το Αιγαίο εκατομμύρια άνθρωποι, ανεξάρτητα από τη γλώσσα που μιλούν και τις πολιτισμικές και εθνικές τους καταβολές, συμμετέχουν στον ίδιο αγώνα εναντίον του κοινού εχθρού: στον αγώνα της ελευθερίας εναντίον της δουλείας, της δικαιοσύνης εναντίον της αδικίας, του διεθνούς δικαίου εναντίον της ισχύος. Η Ευρώπη που πολεμά, η Ευρώπη που υποφέρει, η Ευρώπη που πεινά έχει την ίδια ακριβώς σκέψη, εκφράζει την ίδια βούληση: να στεφθεί νικήτρια και να εδραιώσει την ειρήνη. Ολοι οι ευρωπαϊκοί λαοί έχουν ήδη συνειδητοποιήσει ότι η δυστυχία τους οφείλεται στις εθνικιστικές συγκρούσεις. Εχουν συνειδητοποιήσει ότι μόνο η πολιτική τους ενοποίηση μπορεί να εγγυηθεί την ασφάλεια και την ευημερία. Η ευρωπαϊκή αντίσταση κατά των δυνάμεων του Αξονα θα είναι ο συνεκτικός ιστός των πολιτικών ενώσεων του μέλλοντος».

Το μικρό εγχειρίδιο «Η Οικοδόμηση της Ευρώπης», των Φρανσουά ντε Τεϊσιέ και Ζιλ Μποντιέ των Γαλλικών Πανεπιστημιακών Εκδόσεων (στα ελληνικά από τις εκδ. Δαίδαλος – Ι. Ζαχαρόπουλος) μάς παρέχει πλήρη πληροφόρηση για το θέμα θυμίζοντάς μας μας πως η κατανόηση της Ευρώπης προϋποθέτει τη γνώση της ιστορίας της και προς αυτή την κατεύθυνση λειτουργεί με μεγάλη επιτυχία.

Στη σημερινή εποχή του ασταθούς διεθνούς περιβάλλοντος και της επιστροφής της σημασίας των συνόρων, το έστω και ημιτελές Ευρωπαϊκό Σχέδιο αξίζει να έχει την υποστήριξη των Ευρωπαίων πολιτών. Σήμερα που το μέλλον του ευρωπαϊκού οικοδομήματος μοιάζει αβέβαιο, είναι απαραίτητο περισσότερο από κάθε άλλη φορά να είμαστε καλοί γνώστες του ευρωπαϊκού φαινομένου προκειμένου να αξιολογήσουμε με συστηματικότητα και μεθοδικότητα τους κινδύνους που διατρέχει η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση.

Ο Σωτήρης Ντάλης είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Ευρωπαϊκής Ενοποίησης, πρόεδρος του Τμήματος Μεσογειακών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αιγαίου