Τα τροχαία δυστυχήματα αποτελούν, διαχρονικά, μια από τις πιο σοβαρές παθογένειες της ελληνικής κοινωνίας, καθώς κάθε χρόνο προκαλούν εκατοντάδες θανάτους και σοβαρούς τραυματισμούς. Αναδεικνύοντας, έτσι, τόσο τη μη τήρηση του ΚΟΚ από τους οδηγούς όσο και τις μεγάλες «πληγές» στο οδικό δίκτυο. Τα πράγματα, δε, γίνονται ακόμη χειρότερα όταν φωτιστεί μία ακόμη πλευρά τους, πιο σκοτεινή και σοκαριστική – και, για τους περισσότερους, ανεξήγητη: η εγκατάλειψη των θυμάτων τους.

Πρόκειται για τις περιπτώσεις κατά τις οποίες ένας οδηγός, με ή χωρίς υπαιτιότητα, προκαλεί δυστύχημα, που έχει ως συνέπεια σοβαρό τραυματισμό ή και θάνατο. Αντί όμως να σταματήσει, να διαπιστώσει τι συνέβη, να προσφέρει βοήθεια εφόσον μπορεί ή να καλέσει τις αρμόδιες Αρχές (Αστυνομία και ΕΚΑΒ), επιλέγει να φύγει, αφήνοντας πίσω του έναν ή περισσότερους ανθρώπους αβοήθητους.

Πρόκειται, προφανώς, για μια αντίδραση που δεν έχει να κάνει μόνο με την οδική ασφάλεια. Αγγίζει, αντιθέτως, βαθύτερα ζητήματα ανθρωπιάς, ευθύνης και κοινωνικής συνείδησης, αποκαλύπτοντας ουσιαστικά μια στάση ζωής απέναντι σε πολύ περισσότερα. Η εγκατάλειψη δεν είναι απλώς μια παράβαση. Είναι, όπως συχνά χαρακτηρίζεται, «ένα δεύτερο έγκλημα πάνω στο αρχικό». Διότι τη στιγμή που ο οδηγός αντιλαμβάνεται ότι έχει χτυπήσει και τραυματίσει έναν συνάνθρωπο, η απόφαση να τον εγκαταλείψει είναι συνειδητή, όποια δικαιολογία και αν σκεφτεί στη συνέχεια. Και αυτή η επιλογή είναι που βαραίνει ηθικά και – ολοένα και περισσότερο – νομικά.

Ο «καμβάς» των δραστών

Τα περιστατικά που σημειώθηκαν πρόσφατα σε διάφορες περιοχές της χώρας επαναφέρουν με ένταση το ζήτημα, αναδεικνύοντας τόσο τη συχνότητα όσο και τη σοβαρότητα του φαινομένου. Κι αυτό παρά το γεγονός ότι, κατά έναν περίεργο και ενοχλητικό τρόπο, το κράτος – στη συγκεκριμένη περίπτωση η ΕΛ.ΑΣ. – δηλώνει πως δεν τηρεί επισήμως αρχεία για τα τροχαία που συνοδεύονται από εγκατάλειψη θύματος. Στερώντας, έτσι, από τους ειδικούς και συνολικά από την κοινωνία τα δεδομένα που θα επέτρεπαν την καλύτερη και σε βάθος μελέτη του φαινομένου και την πιο αποτελεσματική αντιμετώπισή του.

Ακόμη κι έτσι, πάντως, από τα γνωστά περιστατικά προκύπτουν ορισμένα κοινά στοιχεία. Πρώτον, οι δράστες έχουν πλήρη επίγνωση ότι έχουν εμπλακεί σε ατύχημα και ότι υπάρχει τραυματισμός – δεν πρόκειται για περιπτώσεις άγνοιας ή αμφιβολίας. Δεύτερον, η φυγή τους είναι άμεση – δεν υπάρχει προσπάθεια ελέγχου της κατάστασης, ούτε καν στοιχειώδης αντίδραση βοήθειας και προτεραιότητα είναι η αποφυγή των συνεπειών.

Τρίτον, σε αρκετές περιπτώσεις, όπως επισημαίνουν και οι ειδικοί, οι δράστες εμφανίζουν παραβατικό υπόβαθρο ή μια γενικότερη περιφρόνηση προς τους κανόνες. Τέλος, κοινός παρονομαστής είναι η απουσία ενσυναίσθησης τη στιγμή της κρίσης – εκεί όπου θα έπρεπε να υπερισχύσει η ανθρώπινη αντίδραση, υπερισχύουν ο φόβος και η αυτοπροστασία.

Η ψυχολογική διάσταση

Η ψυχολόγος Ιωάννα Διονυσοπούλου δίνει μια διαφορετική διάσταση στο φαινόμενο, επιχειρώντας να εξηγήσει – υπό την επιστημονική της ιδιότητα – τη συμπεριφορά των δραστών. Οπως σημειώνει, «η συνειδητή εγκατάλειψη θύματος ύστερα από ένα τροχαίο ατύχημα είναι μια πράξη που σοκάρει και συχνά ερμηνεύεται με όρους παραβατικότητας». Ωστόσο, προσθέτει πως «σε ψυχολογικό επίπεδο, η απάντηση δεν είναι ποτέ μονοσήμαντη».

Η ίδια εξηγεί: «Τη στιγμή του ατυχήματος το άτομο έρχεται αντιμέτωπο με ένα αιφνίδιο τραυματικό γεγονός. Ο πανικός μπορεί να το κατακλύσει, ενεργοποιώντας βασικές, σχεδόν ενστικτώδεις αντιδράσεις επιβίωσης». Παράλληλα, αναφέρει ότι «ενεργοποιούνται άμυνες όπως η άρνηση και η αποσύνδεση», ενώ «η ανάληψη ευθύνης θα σήμαινε άμεση επαφή με ενοχή, ντροπή και φόβο». Η κυρία Διονυσοπούλου επισημαίνει επίσης ότι «ο φόβος των νομικών συνεπειών ή μια κουλτούρα ατομικής διάσωσης μπορεί να ενισχύσουν τέτοιες αντιδράσεις».

Κλείνοντας, δε, τονίζει πως «η κατανόηση αυτών των μηχανισμών δεν στοχεύει σε καμία περίπτωση στη δικαιολόγηση. Αντίθετα, βοηθά να εντοπιστούν σημεία όπου μπορεί να υπάρξει πρόληψη… Ισως το πιο ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι μόνο γιατί κάποιος φεύγει, αλλά τι χρειάζεται ώστε να μπορέσει κανείς να μείνει».

Aυστηροποίηση των ποινών μετά την υπόθεση της Εμμανουέλας

Καμία συζήτηση για τα τροχαία με εγκατάλειψη δεν μπορεί να παραλείψει την υπόθεση της Εμμανουέλας Καρυωτάκη στη Θεσσαλονίκη. Πρόκειται για μια υπόθεση που συγκλόνισε το πανελλήνιο και ανέδειξε με τον πιο σκληρό τρόπο τις συνέπειες της εγκατάλειψης. Η νεαρή φοιτήτρια παρασύρθηκε από όχημα στις 22 Νοεμβρίου 2022, με αποτέλεσμα να τραυματιστεί θανάσιμα. Ο οδηγός μαζί με τη συνοδηγό όχι μόνο δεν σταμάτησαν, αλλά την εγκατέλειψαν αβοήθητη στον δρόμο.

Η υπόθεση είχε και μια ιδιαίτερη νομική διάσταση: Μόλις 20 ημέρες πριν, στις 2 Νοεμβρίου, είχε αυστηροποιηθεί το άρθρο 290Α του Ποινικού Κώδικα σχετικά με την επικίνδυνη οδήγηση που προκαλεί θάνατο. Αν, λοιπόν, το δυστύχημα είχε συμβεί νωρίτερα, θα αντιμετωπιζόταν ως πλημμέλημα. Αντίθετα, με το νέο πλαίσιο, ο οδηγός βρίσκεται σήμερα στη φυλακή για την παράσυρση – όχι όμως για την εγκατάλειψη. Η υπόθεση αυτή αποτέλεσε αφετηρία για δημόσιο διάλογο και για την ανάδειξη της ανάγκης περαιτέρω αυστηροποίησης των ποινών για εγκατάλειψη.

Η μητέρα της Εμμανουέλας, Κέλλυ Καμπάκη, μιλά στα «ΝΕΑ», εκφράζοντας τον πόνο αλλά και την αγανάκτησή της: «Προσωπική μου γνώμη είναι ότι η εγκατάλειψη είναι χειρότερη από την παράσυρση. Ναι μεν μπορεί να τρέχεις, να έχεις ένα όπλο στα χέρια σου, αλλά δεν την υπολογίζεις γιατί δεν πιστεύεις ότι μπορείς να την προκαλέσεις. Οταν όμως εγκαταλείπεις, συνειδητά αφήνεις το θύμα σου αβοήθητο. Θα έπρεπε από μόνο του να είναι κακούργημα. Γιατί την παράσυρση δεν την προσχεδιάζεις. Στην εγκατάλειψη αφήνουν έναν άνθρωπο να πεθάνει συνειδητά για να σώσουν το τομάρι τους. Ευτυχώς έχει αυστηροποιηθεί και ο νόμος για την εγκατάλειψη και πλέον οι ίδιες κατηγορίες βαρύνουν και τον συνοδηγό. Ο συνοδηγός δεν είναι διακοσμητικός και γι’ αυτό φέρει και αυτός ευθύνη».

Ατομα παραβατικά

Η ίδια είναι κατηγορηματική: «Πρέπει όλος ο κόσμος να καταλάβει ότι οδηγώντας κρατάμε ένα όπλο. Οφείλουμε να προσέχουμε όσους κυκλοφορούν γύρω μας και αν δεν μας ενδιαφέρει η δική μας η ζωή, πρέπει να μας ενδιαφέρει των άλλων. Οσο βλέπω τα ολοένα και αυξανόμενα περιστατικά τροχαίων με εγκατάλειψη, μου προκαλεί ιδιαίτερη εντύπωση το γεγονός πως οι άνθρωποι που προκαλούν τέτοια τροχαία συμβαίνει να έχουν ποινικό παρελθόν. Ατομα παραβατικά που δεν θα έπρεπε να κυκλοφορούν ελεύθερα. Αυτό το κοινό στοιχείο μου δημιουργεί πολλά ερωτηματικά. Η πρόσφατη περίπτωση της 16χρονης έχει πολλές ομοιότητες με αυτή της κόρης μου. Καταδικάζονται πολλοί παραβάτες σε λίγους μήνες με αναστολή και δεν τους αφαιρείται καν το δίπλωμα. Λογικό δεν είναι να ξαναβγούν στον δρόμο και να σκοτώσουν ξανά;».

Και καταλήγει, με οργή αλλά και πίκρα: «Εγώ αυτό που διαπιστώνω είναι ότι οι νόμοι υπάρχουν και αυστηροποιούνται συνεχώς, αλλά δεν εφαρμόζονται. Αν και θα ήθελα να μη φτάνουμε στο σημείο που εφαρμόζονται, θα ήθελα να υπάρχει πρόληψη. Πρόσφατα ταξίδεψα στο εξωτερικό και παρατήρησα ότι την ώρα που πλησίαζα στη διάβαση τα αυτοκίνητα σταματούσαν. Και αυτό που συνειδητοποίησα είναι ότι γέννησα το παιδί μου σε λάθος χώρα. Αν είχα γεννήσει την Εμμα σε άλλη χώρα, το κορίτσι μου θα ζούσε!».

Τρία πρόσφατα περιστατικά

Αθήνα – Οδός Λιοσίων: παράσυρση 16χρονης

Τον Απρίλιο, στην οδό Λιοσίων στην Αθήνα, σημειώθηκε ένα περιστατικό που προκάλεσε σοκ. Μοτοσικλέτα παρέσυρε μια 16χρονη κοπέλα, η οποία επιχειρούσε να διασχίσει τον δρόμο. Η σύγκρουση ήταν σφοδρή, με αποτέλεσμα τόσο οι επιβαίνοντες στη μηχανή όσο και η ανήλικη να πέσουν στο οδόστρωμα. Το στοιχείο που μετατρέπει το ατύχημα σε κάτι πολύ πιο βαρύ είναι αυτό που ακολούθησε: οι επιβαίνοντες σηκώθηκαν, αντιλήφθηκαν τι είχε συμβεί και, αντί να βοηθήσουν, εγκατέλειψαν τη σκηνή, αφήνοντας τη 16χρονη βαριά τραυματισμένη. Η κοπέλα μεταφέρθηκε σε σοβαρή κατάσταση στο νοσοκομείο, δίνοντας μάχη για τη ζωή της. Οι Αρχές κινητοποιήθηκαν άμεσα, και ύστερα από έρευνες προχώρησαν στη σύλληψη του οδηγού, ο οποίος οδηγήθηκε στη Δικαιοσύνη και προφυλακίστηκε. Το περιστατικό αυτό ανέδειξε με τον πιο ωμό τρόπο την ακραία αδιαφορία που μπορεί να επιδείξει κάποιος μπροστά στον πόνο ενός άλλου ανθρώπου.

Θεσσαλονίκη – Λαγκαδάς: παράσυρση 9χρονου παιδιού

Λίγες ημέρες αργότερα, στα τέλη Απριλίου, ένα ακόμη περιστατικό ήρθε να προστεθεί στη μαύρη λίστα. Στην περιοχή του Λαγκαδά στη Θεσσαλονίκη, αυτοκίνητο παρέσυρε ένα 9χρονο παιδί που κινούνταν πεζό. Παρά το γεγονός ότι το παιδί τραυματίστηκε – ευτυχώς ελαφρά – ο οδηγός δεν σταμάτησε. Αντίθετα, εγκατέλειψε το σημείο, αφήνοντας το ανήλικο θύμα χωρίς καμία βοήθεια. Η κινητοποίηση των Αρχών ήταν άμεση και, λίγο αργότερα, ο οδηγός εντοπίστηκε και συνελήφθη. Το παιδί, αν και εκτός κινδύνου, βίωσε μια τραυματική εμπειρία που δύσκολα θα ξεχάσει. Το συγκεκριμένο περιστατικό προκαλεί ιδιαίτερη ανησυχία, καθώς αφορά ένα παιδί – μια κατηγορία θυμάτων που, υπό κανονικές συνθήκες, θα έπρεπε να ενεργοποιεί τα πιο βασικά αντανακλαστικά προστασίας.

Πρέβεζα: σύγκρουση ΙΧ µε µοτοσικλέτα

Λίγο νωρίτερα, τον Φεβρουάριο, στην Πρέβεζα, σημειώθηκε σύγκρουση μεταξύ αυτοκινήτου και μοτοσικλέτας. Ο οδηγός της μοτοσικλέτας τραυματίστηκε από τη σύγκρουση, ωστόσο ο οδηγός του ΙΧ δεν παρέμεινε στο σημείο. Αντίθετα, αποχώρησε, εγκαταλείποντας τον τραυματισμένο οδηγό. Η υπόθεση εξιχνιάστηκε στη συνέχεια από τις Αρχές, με αποτέλεσμα να σχηματιστεί δικογραφία σε βάρος του δράστη. Παρότι το περιστατικό δεν έλαβε την ίδια δημοσιότητα με άλλα, αποτελεί ακόμη έναν κρίκο σε μια αλυσίδα γεγονότων που δείχνουν ότι το φαινόμενο δεν είναι μεμονωμένο, αλλά επαναλαμβανόμενο.