Αποτελούν πολιτική επιλογή το e-mail μας, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης που χρησιμοποιούμε, το τηλέφωνό μας ή ακόμα και τα παπούτσια μας; Μπορεί να μην τα σκεφτόμαστε με αυτόν τον τρόπο, αλλά κάθε προϊόν και υπηρεσία που χρησιμοποιούμε έχει πολιτικές διαστάσεις – με διαφορετική, βεβαίως, βαρύτητα. Αλλωστε, σε μια εποχή που η διεθνής τάξη διαταράσσεται από πολέμους και κατακερματισμό δυνάμεων, η Ευρωπαϊκή Ενωση έχει βάλει ως στόχο την επίτευξη της στρατηγικής της αυτονομίας. Πόσο εφικτό είναι, όμως, αυτό και τι συμβαίνει σήμερα;
«Ο όρος “ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία” είναι μια γαλλική εφεύρεση και εισήχθη πρώτη φορά το 2017, με την εμβληματική ομιλία του Εμανουέλ Μακρόν στη Σορβόννη. Σημαίνει μείωση της εξάρτησης από άλλες χώρες που μπορούν να την εκβιάσουν, αλλά δεν πρέπει να συγχέεται με τον προστατευτισμό», εξηγεί στα «ΝΕΑ» ο Λουκάς Τσούκαλης, πρόεδρος του ΔΣ του ΕΛΙΑΜΕΠ και καθηγητής Διεθνών Υποθέσεων στο Ινστιτούτο Πολιτικών Επιστημών του Παρισιού (Sciences Po Paris).
«Παραδείγματα τομέων που μπορούν να γίνουν εργαλεία εκβιασμού είναι η άμυνα, η ενέργεια ή τα σημαντικά φάρμακα. Ακόμα, είναι οι πλατφόρμες του cloud και οι τεχνολογικές υποδομές, αλλά και οι σπάνιες γαίες που σήμερα είναι απαραίτητες για τις νέες τεχνολογίες», προσθέτει ο καθηγητής. Η ΕΕ έχει βάλει σε πρώτο πλάνο την ενίσχυσή της σε αυτούς τους τομείς. Σε κάποιους τα καταφέρνει καλύτερα και σε άλλους χειρότερα. Για παράδειγμα, στα φάρμακα οι εξαγωγές είναι πολύ περισσότερες από τις εισαγωγές, όμως στην ενέργεια και στις υποδομές τεχνολογίας η εικόνα είναι αντίστροφη.
«Αν ο Πούτιν δεν κατάφερε να ενώσει τους Ευρωπαίους, ίσως το καταφέρνει ο Ντόναλντ Τραμπ στη δεύτερη θητεία του στον Λευκό Οίκο. Η στάση των Ευρωπαίων έχει αλλάξει, καταλαβαίνουν πλέον την έννοια της στρατηγικής αυτονομίας. Ακόμα και η γαλλική Ακροδεξιά της Μαρίν Λεπέν συμφωνεί σε αυτό, αν και δεν τονίζει την ευρωπαϊκή διάσταση», σημειώνει ο Λουκάς Τσούκαλης. «Στην Ελλάδα, έχουμε πρόβλημα συνέπειας. Από τη μία στηρίζουμε τις πρωτοβουλίες εμβάθυνσης της ΕΕ, αλλά ταυτόχρονα θέλουμε να διατηρήσουμε το βέτο στην εξωτερική πολιτική και στρεφόμαστε κατά ευρωπαϊκών θεσμών, όπως στην υπόθεση του ΟΠΕΚΕΠΕ».
Τι μπορούμε να κάνουμε άραγε εμείς, ως πολίτες, για να υποστηρίξουμε τη στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης, όταν ο κόσμος γύρω μας μοιάζει να είναι πλασμένος κυριολεκτικά από τις ΗΠΑ ή την Κίνα; «Ο στόχος για στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης μεταφράζεται και στο ατομικό επίπεδο: να υιοθετήσουμε όλο και περισσότερο τον καλώς εννοούμενο ευρωπαϊκό πατριωτισμό», υπογραμμίζει ο Λουκάς Τσούκαλης.
Μπορεί να μην έχουμε λόγο στην προμήθεια οπλικών συστημάτων ή ενέργειας, όμως οι καταναλωτικές μας επιλογές έχουν ρόλο να παίξουν. Σε αρκετές κατηγορίες προϊόντων καταναλώνουμε ευρωπαϊκά – όμως πρόκειται κυρίως για «παραδοσιακά» προϊόντα, όπως τρόφιμα, πετρελαιοκίνητα οχήματα, φάρμακα. Στα προϊόντα της… εποχής, αντιθέτως, όπως τα κινητά τηλέφωνα και οι υπολογιστές, η παρουσία της Ευρώπης είναι μηδαμινή. Ακόμα περισσότερο, στις υπηρεσίες του 21ου αιώνα, όπως οι πλατφόρμες των social media, το υπολογιστικό νέφος (cloud) και η τεχνητή νοημοσύνη η εικόνα είναι επίσης αποκαρδιωτική.
Μπορεί, λοιπόν, να ζήσει κάποιος σύγχρονα και με… ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία, στο ατομικό τουλάχιστον επίπεδο; Ας δούμε τι συμβαίνει σε διάφορες κατηγορίες προϊόντων που είναι συνυφασμένα με την εποχή μας.
Κινητά και υπολογιστές
Πριν από περίπου 20 χρόνια, στην ευρωπαϊκή αγορά κινητών τηλεφώνων κυριαρχούσαν η φινλανδική ΝΟΚΙΑ και η σουηδική Ericsson. Σήμερα, στις τσέπες μας έχουμε τηλέφωνα – μικρούς υπολογιστές πολλαπλάσιας αξίας που παράγονται στις ΗΠΑ, την Κίνα και την Κορέα. Η ΝΟΚΙΑ είναι πλέον γνωστή μόνο για τα παλιά, «άθραυστα» μοντέλα της, ενώ οι πωλήσεις νέων κινητών (υπό την ονομασία HMD) είναι σχεδόν μηδενικές.
Παρόμοια είναι η κατάσταση και στην αγορά των ηλεκτρονικών υπολογιστών. Αν και υπάρχουν ορισμένες ευρωπαϊκές επιχειρήσεις που παράγουν υπολογιστές, το μερίδιό τους στην αγορά δεν ξεπερνά το 1%-2% στην ΕΕ. Πρόκειται για μάρκες που κατά πάσα πιθανότητα δεν έχετε καν ακούσει, όπως είναι η Schenker, η TUXEDO και η Slimbook.
Ηλεκτρικά οχήματα
Αν και στην παγκόσμια αγορά ηλεκτρικών οχημάτων κυριαρχούν η αμερικανική Tesla του Ιλον Μασκ και κινεζικές εταιρείες όπως η BYD, στην Ευρώπη η Volkswagen έχει περάσει στην πρώτη θέση από το 2025. Σε αυτό, βέβαια, έπαιξε ρόλο και ο ιδιοκτήτης της Tesla με τις πολιτικές του δηλώσεις που αποξένωσαν πολλούς Ευρωπαίους.
Ο όμιλος Stellantis (Peugeot, Citroën, Opel, Fiat, DS) επίσης έχει σημαντικό μερίδιο αγοράς, ενώ αυξημένες είναι και οι πωλήσεις των σουηδικών Polestar του ομίλου Volvo. Ωστόσο, η Ευρώπη εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την Κίνα για την προμήθεια των μπαταριών στα ηλεκτρικά οχήματα.
Μέσα κοινωνικής δικτύωσης
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ή social media αποτελούν για τους περισσότερους έναν παράλληλο κόσμο. Ο κόσμος αυτός, όμως, δεν είναι καθόλου ευρωπαϊκός. Οι κορυφαίες εφαρμογές είναι αμερικανικές (Facebook, Instagram, WhatsApp, X, Snapchat, LinkedIn) ή κινεζικές (TikTok).
Υπάρχουν όμως και ορισμένες «made in EU» εφαρμογές κοινωνικής δικτύωσης. Ανάμεσά τους, το γαλλικό BeReal που μοιράζεται αρκετά κοινά με το Instagram και έχει «κανόνα» τη μη χρήση φίλτρων, αλλά και το γερμανικό Mastodon που μοιάζει περισσότερο με το Twitter/X, αλλά έχει μεγαλύτερη προστασία της ανωνυμίας και των προσωπικών δεδομένων. Ωστόσο, η διείσδυσή τους στον γενικό πληθυσμό είναι πολύ περιορισμένη.
Η μόνη online δραστηριότητα στην οποία η Ευρώπη κυριαρχεί είναι η μουσική, όπου το σουηδικό Spotify είναι η κορυφαία εφαρμογή παγκοσμίως. Αν και η εταιρεία είναι εισηγμένη στο Χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης, τα κεντρικά της γραφεία είναι ακόμα στη Στοκχόλμη.
Μηχανές αναζήτησης
Οι μηχανές αναζήτησης που χρησιμοποιούμε καθημερινά στο Διαδίκτυο είναι κι αυτές αμερικανικές στην πλειονότητά τους: Google, Yahoo, Bing. Και εδώ υπάρχουν ευρωπαϊκές εναλλακτικές. Μία είναι η γαλλική Qwant, που χρηματοδοτείται μεταξύ άλλων από το γαλλικό κράτος και δίνει ιδιαίτερη προσοχή στην ιδιωτικότητα των χρηστών: δεν διακρατά και δεν πουλά τα προσωπικά δεδομένα τους. Υπάρχει επίσης η γερμανική Ecosia, που επίσης προτεραιοποιεί την ιδιωτικότητα και χρησιμοποιεί τα έσοδα από διαφημίσεις για τη φύτευση δέντρων, δίνοντας μια οικολογική διάσταση.
Ομως, αμφότερες έχουν μικρή διείσδυση στον γενικό πληθυσμό και οι χρήστες τους τις επιλέγουν για πολιτικούς λόγους (οικολογία, ιδιωτικότητα). Αξια αναφοράς είναι και η τσεχική Seznam, που έχει καταφέρει να είναι η δεύτερη δημοφιλέστερη μηχανή αναζήτησης στην Τσεχία (πίσω από την Google), με μερίδιο αγοράς 40%-45%.
Τεχνητή νοημοσύνη και υπηρεσίες cloud
Η γενική χρήση της τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) αφορά κυρίως τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα (LLMs), όπως το ChatGPT της OpenAI (ΗΠΑ), το Claude της Anthropic (ΗΠΑ) ή ακόμα και το DeepSeek (Κίνα). Ευρωπαϊκές εταιρείες προσπαθούν επίσης να αναπτύξουν δικά τους LLMs γενικής χρήσης, όμως οι χρήστες τους είναι πολύ λίγοι συγκριτικά. Πιο επιτυχημένη είναι μέχρι στιγμής η προσπάθεια της γαλλικής Mistral AI, που έχει φτιάξει το μοντέλο γενικής χρήσης Le Chat. Υπάρχει επίσης το γερμανικό Aleph Alpha, που όμως εστιάζει περισσότερο σε λύσεις για επιχειρήσεις. Αξίζει να αναφέρουμε και τις ελληνικές προσπάθειες του ερευνητικού κέντρου Αθηνά: Meltemi και Krikri. Στις υπηρεσίες νέφους (cloud) όπου αποθηκεύονται τα ψηφιακά δεδομένα, η ευρωπαϊκή παρουσία είναι πολύ περιορισμένη, σε μια αγορά όπου κυριαρχούν και πάλι οι αμερικανικές εταιρείες Amazon, Google και Microsoft. Οι μεγαλύτερες ευρωπαϊκές εταιρείες του κλάδου είναι η γερμανική SAP και η γαλλική OVHcloud. Παράλληλα, έχει δημιουργηθεί η υποδομή GAIA-X για την ανταλλαγή δεδομένων εντός ΕΕ, χωρίς διαμεσολάβηση τρίτων εταιρειών.
Πληρωμές
Χωρίς απαραίτητα να το καταλαβαίνουμε, κάθε πληρωμή που κάνουμε μέσω κάρτας υλοποιείται από τα αμερικανικά συστήματα της Mastercard και της Visa. Οι δύο αυτές εταιρείες έχουν ουσιαστικό μονοπώλιο στην επεξεργασία πληρωμών μέσω κάρτας, καθιστώντας πρακτικά αδύνατο να υπάρξει κάποια εναλλακτική.
Ως απάντηση, στην ΕΕ προωθούνται τα συστήματα άμεσων πληρωμών ώστε να παρακάμπτονται οι κάρτες. Στη χώρα μας τον ρόλο αυτό παίζει το γνωστό IRIS, που από τον Δεκέμβριο του 2025 παρέχεται υποχρεωτικά σαν εναλλακτικός τρόπος πληρωμής σε όλα τα καταστήματα. Αντίστοιχα συστήματα άμεσων πληρωμών υπάρχουν και σε άλλες χώρες, όπως είναι το Wero σε Γαλλία, Γερμανία, Βέλγιο, Ολλανδία και Λουξεμβούργο, το Bizum στην Ισπανία και το Blik στην Πολωνία.
Παράλληλα, η ΕΚΤ ετοιμάζεται για την έναρξη πιλοτικής λειτουργίας του ψηφιακού ευρώ το 2027, με στόχο το ψηφιακό νόμισμα να χρησιμοποιείται παντού το 2029. Στόχος του είναι να λειτουργεί με την ευκολία των μετρητών, ειδικά στις καθημερινές πληρωμές, και να καταστήσει τις τραπεζικές κάρτες ουσιαστικά αχρείαστες.
