Ηταν Οκτώβριος του 1962 όταν ο Γιώργος Λογοθέτης, επί χρόνια ερευνητής του θεοδωρακικού έργου, ήρθε για πρώτη φορά σε επαφή με το σύμπαν του κορυφαίου μουσικοσυνθέτη. «Στο θέατρο Καλουτά, στην Αθήνα, όταν ο Μάνος Κατράκης είχε ανεβάσει το έργο “Το τραγούδι του νεκρού αδελφού”» σημειώνει ο ίδιος στην έκδοση «Ο παγκόσμιος Μίκης Θεοδωράκης», το οποίο κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Αγκυρα. Πρόκειται για ένα οδοιπορικό στη ζωή του συνθέτη μέσα από το προσωπικό φίλτρο του δημοσιογράφου – και πρώην διδάσκοντα στο Τμήμα Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ της Θεσσαλονίκης –, με τον οποίο απέκτησε προσωπική φιλία. Στο μεγαλύτερο μέρος του, πάντως, το βιβλίο «ακολουθεί» τη διεθνή απήχηση του Μίκη Θεοδωράκη και την αντιδικτατορική δράση που ανέπτυξε μετά την επιβολή της χούντας. Με αυτή την αφορμή και λόγω της μαύρης επετείου θέσαμε ορισμένες ερωτήσεις στον συγγραφέα.
Πότε ξεκινάει η αντιδικτατορική δράση του Μίκη Θεοδωράκη και ποιος είναι ο πρώτος μεγάλος σταθμός;
Ηδη την 21 Απριλίου 1967, την πρώτη μέρα της δικτατορίας, ο Μίκης Θεοδωράκης από την παρανομία ίδρυσε το ΠΑΜ (Πατριωτικό Μέτωπο) και άρχισε τον αγώνα κατά της χούντας. Τα τραγούδια του και η δράση του έγιναν κορυφαίο σύμβολο αντίστασης. Σημαντικός σταθμός ήταν η παρουσία του στο εξωτερικό, όταν η χούντα αναγκάστηκε να τον αφήσει να ταξιδέψει στο Παρίσι.
Σε ποιες χώρες ταξιδεύει και ποια είναι η υποδοχή του κοινού εκεί;
Εδωσε πάνω από 1.000 συναυλίες σε Ευρώπη, Ηνωμένες Πολιτείες, Καναδά, Μεξικό, Νότια Αμερική, Αυστραλία, Ισραήλ, Αφρική. Παντού το κοινό εξέφραζε με ενθουσιασμό την αλληλεγγύη του στον αγώνα εναντίον της χούντας. Χιλιάδες οι συνεντεύξεις σε εφημερίδες και τηλεοπτικούς σταθμούς, συναντήσεις με ηγέτες κρατών, συγγραφή αμέτρητων άρθρων, δύο τόμοι με τίτλο «Το χρέος» και συγχρόνως σύνθεση νέων έργων. Το όνομά του συνδέθηκε με τον αγώνα για ελευθερία σε όλο τον κόσμο.
Ποιες είναι οι προσωπικότητες που συνδέθηκαν μαζί του και στήριξαν ουσιαστικά τον αγώνα κατά της χούντας;
Μεγάλοι ηγέτες όπως ο Μιττεράν, ο Ούλοφ Πάλμε, ο Βίλι Μπραντ, ο Τίτο, ο Αλιέντε, ο Νέλσον Μαντέλα, ο Φιντέλ Κάστρο, ο Αραφάτ και πολλοί άλλοι, οι οποίοι είχαν προσωπική φιλία με τον Μίκη και στήριξαν τον αγώνα του.
Υστερα από τη δική σας έρευνα τι ξεχωρίζετε από την αντιδικτατορική δράση του Μίκη Θεοδωράκη;
Την περίοδο που αγωνιζόταν για την ενότητα των αντιδικτατορικών οργανώσεων. Δυστυχώς απέτυχε και στις 16 Ιανουαρίου 1973 πρότεινε από το Λονδίνο τη λύση Καραμανλή.
Ποια είναι η ανάμνηση που κρατάτε από τις συναντήσεις σας στο εξωτερικό;
Θα αναφερθώ σε δύο. Η πρώτη όταν ο Μίκης για πρώτη φορά συναντήθηκε με τον Αλέκο Παναγούλη στη Στοκχόλμη. Μια συγκλονιστική εμπειρία που καταγράφω στο βιβλίο. Η δεύτερη στην Κοπεγχάγη τέλη Ιουλίου 1973. Υστερα από μια μεγαλειώδη συναυλία στο κατάμεστο Tivoli, ο Μίκης μου είπε: «Απόψε θα έρθεις στο δικό μου δωμάτιο. Θα κοιμηθείς στο ίδιο κρεβάτι με εμένα. Αν συμβεί κάτι και δεν μπορώ να μιλήσω, θα κουνήσω τα δάχτυλα του χεριού μου και εσύ θα καλέσεις γιατρό. Αύριο θα σου εξηγήσω το λόγο». Ο ίδιος κοιμήθηκε. Ομως εγώ πώς να κοιμηθώ; Κάθε στιγμή που πήγαινα να κλείσω τα μάτια μου, τσίμπαγα δυνατά το χέρι μου, και προσπαθούσα να έχω συνέχεια το βλέμμα μου στο δικό του χέρι για να δω μήπως κουνήσει τα δάχτυλα για να ζητήσω βοήθεια. Το πρωί μου εξήγησε ότι είχε ξεχάσει στο Παρίσι φάρμακα που έπρεπε να παίρνει ύστερα από επιδείνωση της υγείας του και αν αισθανόταν πολύ άσχημα, έπρεπε να επικοινωνήσει αμέσως με γιατρό.
Ποιο είναι το πλέον σημαντικό γεγονός που τον απασχολούσε όσον αφορά την ελληνική πολιτική;
Ηταν «η ανάγκη για ουσιαστική εθνική ενότητα» όπως την αποτυπώνει ο ίδιος στο κορυφαίο του έργο «Το τραγούδι του νεκρού αδελφού». Με αυτό ταυτιζόταν περισσότερο από ό,τι με οποιοδήποτε άλλο έργο του. Ηταν τόσο μεγάλο το πάθος του «να μπει ταφόπλακα στον Εμφύλιο», που από το 1970, με παρότρυνε να καταγράφω σε βίντεο εμπειρίες από άντρες και γυναίκες που πήραν μέρος στην Αντίσταση και στον Εμφύλιο και στις δύο πλευρές. Ετσι σήμερα έχω περίπου 50 ώρες μοναδικό υλικό. Η επιθυμία του ήταν το περιεχόμενο να γίνει γνωστό μετά ως το δικό του κληροδότημα στις επόμενες γενιές. Ελπίζω το υλικό να βρει χώρο σε κάποιο αρχείο και να προβληθεί.
Ποια θα ήταν η άποψη του για όσα συμβαίνουν σήμερα στον κόσμο;
Οτι η εξουσία τρελαίνει. Το έλεγε ο ίδιος.
Στο Διαδίκτυο
Μέρος του υλικού με συνεντεύξεις από επιζήσαντες της Αντίστασης και του Εμφυλίου, κατόπιν παραίνεσης του Μίκη Θεοδωράκη, βρίσκονται στο www.youtube.com/watch?v=NI8spA-6rvc. «Οταν ο Μίκης το είδε συγκινήθηκε διότι ο τίτλος του τραγουδιού είναι “Το όνειρο” (σ.σ.: “Δυο γιους είχες μανούλα μου”) και αναφέρεται στη μάνα με τους δύο γιους που χάθηκαν. Εκφράζει το πάθος του Μίκη να “μπει ταφόπλακα στον Εμφύλιο”. Πάντα έλεγε μάλιστα ότι οι θυσίες στην περίοδο της Κατοχής ήταν δυσανάλογα μικρότερες απ’ όσα υπέφερε η Ελλάδα στη διάρκεια του Εμφυλίου. “Μας βάλανε να σφαχτούμε… Παιδιά του λαού από τη μία πλευρά, παιδιά του λαού από την άλλη. Οι δεξιοί – τους βάλανε στο μυαλό την εθνικοφροσύνη. Και εμείς οι αριστεροί γιατί παλεύαμε; Για την Ελλάδα παλεύαμε. Για το ίδιο πράγμα, είχαμε τον ίδιο πατριωτισμό και σφαζόμαστε μεταξύ μας”». Αλλά και στο αναδεικνύεται η σημασία του έργου «Το τραγούδι του νεκρού αδελφού». Αξίζει πάντως να θυμίσουμε ότι με δική του επιθυμία το mikisradio.com – το οποίο έχει οργανώσει ο γιος του, Νίκος – μεταδίδει διαδικτυακά 24 ώρες το έργο του στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.
«Βλέπω τανκς στους δρόμους»
Παρασκευή, 21 Απριλίου του 1967, ο Μίκης ετοιμάζει τη δεύτερη εβδομάδα Eντεχνης Λαϊκής Μουσικής στο Θέατρο Λυκαβηττού. Ωρα τρεις τη νύχτα, χτυπάει το τηλέφωνο.
«Βλέπω τανκς στους δρόμους. Εχουμε πραξικόπημα».
Ξυπνά τη Μυρτώ, του λέει:
«Φύγε γρήγορα».
Ανοίγει την πόρτα και χάνεται μέσα στη νύχτα. Θυμάται τα σκληρά χρόνια της Κατοχής και του Εμφυλίου. Οι εικόνες ίδιες. Απελπιστικές. Ομως, ίδιο και το αδάμαστο φρόνημα για αντίσταση.
Σε ένα φιλικό σπίτι ο Μίκης συντάσσει την πρώτη έκκληση. Μια ομάδα νέων αρχίζει να τη μοιράζει σε διάφορες περιοχές της Αθήνας:
«Ο Φασισμός χτύπησε την Πατρίδα. Ελληνες! Οργανωθείτε, παλέψτε και αντισταθείτε στη δικτατορική χολέρα! Ζήτω η Δημοκρατία! Ζήτω η Ελλάδα!»
Η απαγόρευση της μουσικής
«Απαγορεύεται η μουσική και τα άσματα του συνθέτου Μίκη Θεοδωράκη. Οι παραβαίνοντες την διαταγήν θα παραπέμπονται ενώπιον στρατοδικείων». Οι μαρτυρίες για αντίσταση με τα τραγούδια είναι αναρίθμητες. Χαρακτηριστική η είδηση που μετέδωσε ο Τύπος της εποχής από τη Θεσσαλονίκη: «Το στρατοδικείον της Θεσσαλονίκης κατεδίκασε τον Κωνσταντίνον Δαούτην εις τετραετή φυλάκιση, διότι επώλησεν δίσκο του Θεοδωράκη».
28 Απριλίου 1967
