Οσοι περνούν πολύ χρόνο στο TikTok τα τελευταία χρόνια, ενδέχεται να έχουν πέσει επάνω σε βίντεο όπως αυτά: απαλή μεξικανική μουσική συνοδεύει εικόνες με οπλισμένους άνδρες ή βάρκες και αεροπλάνα που μεταφέρουν ναρκωτικά. Κάποια από αυτά γράφουν «Ψάχνουμε οδηγούς και πιλότους» ή «Αν αποτύχει το πλάνο Α», με την αισθητική να θυμίζει σκηνές από τη σειρά του Netflix «Narcos: Mexico».
Οχι τυχαία. Τα καρτέλ του Μεξικού έχουν φτιάξει μια ολόκληρη ταυτότητα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, προβάλλοντας τον πολυτελή τρόπο ζωής των μελών τους και προσπαθώντας να στρατολογήσουν νέα μέλη. Το ίδιο συμβαίνει και στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, με την ιταλική Μαφία να ασχολείται εντατικά με τη δημόσια εμφάνισή της στα σύντομα βιντεάκια που ενδεχομένως θα καταλήξουν στις οθόνες μας. Παράλληλα, οι αστυνομικές Αρχές ανησυχούν για τον αυξανόμενο αριθμό ανηλίκων που εμπλέκονται σε εγκληματικές δραστηριότητες σε πολλές χώρες της Ευρώπης, κάτι που, όπως θεωρούν, σχετίζεται με την όλο και μεγαλύτερη παρουσία ομάδων του οργανωμένου εγκλήματος στον ψηφιακό κόσμο.
Τον Μάρτιο του 2025, οι Αρχές του Μεξικού ανακοίνωσαν το κλείσιμο 39 λογαριασμών του TikTok που σχετίζονταν με το καρτέλ «Νέα Γενιά του Τζαλίσκο» και χρησιμοποιούνταν για να στρατολογήσουν νέα μέλη. Πρόκειται για το καρτέλ του οποίου ηγούνταν ο Ελ Μέντσο ή αλλιώς το Αφεντικό των Αφεντικών, ο οποίος έπεσε νεκρός από τον μεξικανικό στρατό στα τέλη του περασμένου Φεβρουαρίου, βυθίζοντας τη χώρα σε ένα νέο κύμα βίας.
Από το πεζοδρόμιο
Το «χτύπημα» στους ψηφιακούς λογαριασμούς ήρθε μετά τη σύλληψη ενός άλλου στελέχους του καρτέλ, του Χοσέ Γκρεγκόριο «Ν», επίσης γνωστού με το παρατσούκλι Ελ Λάστρα, ο οποίος φέρεται να ήταν επικεφαλής της εύρεσης και στρατολόγησης νέων μελών. Επίσης, οι μεξικανικές Αρχές αποκάλυψαν το Rancho Izaguirre, στην πόλη Teuchitlan της Πολιτείας Τζαλίσκο, το μέρος στο οποίο φέρεται να εκπαιδεύονταν τα νέα μέλη του καρτέλ. Οσα αποκάλυψαν είναι χαρακτηριστικά για το πώς «ψαρεύουν» νεαρούς στο Διαδίκτυο.
Συγκεκριμένα, τα προφίλ του CJNG «διαφήμιζαν» δουλειές για φρουρούς, με μισθούς από 4.000 έως 12.000 πέσος την εβδομάδα (200-600 ευρώ). Οσοι εκδήλωναν ενδιαφέρον, λάμβαναν ένα προσωπικό μήνυμα και έκλειναν ένα ραντεβού σε κοντινούς σταθμούς λεωφορείων. Επειτα, τους παρελάμβαναν μέλη του καρτέλ και τους οδηγούσαν στο ράντσο – εκπαιδευτήριο.
Σύμφωνα με μια αναφορά του CSIS, ενός μη κερδοσκοπικού οργανισμού με έδρα την Ουάσιγκτον, που δημοσιεύτηκε τον περασμένο Μάιο, τα καρτέλ του Μεξικού χρησιμοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να κανονικοποιήσουν και να προωθήσουν τον πολυτελή τρόπο ζωής των μελών τους και με αυτόν τον τρόπο να προσελκύσουν νέα μέλη. «Είναι συνηθισμένο να βλέπει κανείς αναρτήσεις που παρουσιάζουν εξωτικά ζώα ως κατοικίδια, καθώς και πολυτελή αυτοκίνητα και κοσμήματα», σημείωνε η αναφορά.
Η ιταλική Μαφία
Στην Ευρώπη, η χρήση του TikTok από ομάδες του οργανωμένου εγκλήματος έχει βρει γερές βάσεις και στον ιταλικό Νότο, όπου η Μαφία χρησιμοποιεί παρόμοιες πρακτικές με τα μεξικανικά καρτέλ. Σύμφωνα με έκθεση του Fontazione Magna Grecia, μιας ΜΚΟ με έδρα τη Ρώμη, η νέα γενιά της Μαφίας χρησιμοποιεί σύντομα βιντεάκια για να δημιουργήσει έναν θρύλο γύρω από το όνομά της. Οι ερευνητές της ΜΚΟ ανέλυσαν περισσότερα από 6.200 βίντεο του TikTok και επισημαίνουν πως οι ομάδες της Μαφίας χρησιμοποιούν βίντεο με γρήγορο μοντάζ και έντονο συμβολισμό για να υποσχεθούν σε νεαρά παιδιά εύκολο χρήμα και πολυτελή ζωή.
Σημειώνεται ότι, σύμφωνα με τους ειδικούς, η παρουσία της ιταλικής Μαφίας στον ψηφιακό κόσμο εμφανίζει λιγότερο βίαια στοιχεία σε σχέση με άλλες ομάδες του οργανωμένου εγκλήματος. «Η νοοτροπία της Μαφίας δημιουργεί ένα πλαίσιο που την κανονικοποιεί, απογυμνώνοντάς τη από τη βία και καθιστώντας την όλο και πιο οικεία στο ευρύ κοινό», είχε δηλώσει ο Αντόνιο Νικάζο, λέκτορας στο Πανεπιστήμιο Queen’s του Καναδά και ειδικός στην Ντράνγκετα, όπως είναι γνωστή η Μαφία που δρα στην Καλαβρία.
Σύμφωνα με ρεπορτάζ στο «Economist», πρόσφατη έρευνα των διωκτικών Αρχών βρήκε πως άλλη ομάδα της ιταλικής Μαφίας, κοντά στη Νάπολι, δημοσίευε περιεχόμενο που έδειχνε γρήγορα αυτοκίνητα, πολυτελή πάρτι και πλούτο. Στόχος ήταν να προσελκυστούν και στη συνέχεια να στρατολογηθούν νέα μέλη, τα οποία έπειτα εκπαιδεύονταν ως εκβιαστές της οργάνωσης. Δεν είναι τυχαίο πως, σύμφωνα με το ίδιο δημοσίευμα, ο επικεφαλής εισαγγελέας της Νάπολι προειδοποίησε ότι η Μαφία «στρατολογεί νέους ανθρώπους δείχνοντάς τους πλούτο και εύκολο χρήμα».
Κόμβος η Νάπολι
Οπως είπε στα «ΝΕΑ» ο αναλυτής του μη κερδοσκοπικού οργανισμού Global Initiative Against Transnational Organized Crime (GI-TOC) Ρουγκέρο Σκατούρο, η Νάπολι είναι η σημαντικότερη περιοχή στην Ιταλία όπου νεαρά σε ηλικία άτομα δραστηριοποιούνται στο οργανωμένο έγκλημα. «Παιδιά 16-17 ετών μπορεί να στρατολογούν άλλα παιδιά, τόσο διαδικτυακά, όσο και στον πραγματικό κόσμο. Είναι λογικό, εάν σκεφτούμε ότι τα “κεφάλια” είναι συνήθως λίγο πάνω από 20 ετών», σημείωσε.
Τον περασμένο Ιούλιο, το TikTok υπέγραψε συμφωνία με την κοινοβουλευτική επιτροπή κατά της Μαφίας στην Ιταλία, ώστε να αφαιρούνται βίντεο επαινετικά για τη βία ή τη μαφιόζικη ζωή. Η πλατφόρμα υποστηρίζει ότι χρησιμοποιεί αλγόριθμους και ανθρώπινο δυναμικό για να αφαιρεί το 99% τέτοιου περιεχομένου πριν καν γίνουν σχετικές καταγγελίες. Ωστόσο, «η ταχύτητα και η εφευρετικότητα της παραγωγής περιεχομένου καθιστούν δύσκολη την παρακολούθηση των τελευταίων εξελίξεων σε ένα από τα παλαιότερα επαγγέλματα της Ιταλίας», γράφει χαρακτηριστικά το «Economist».
Ο ρόλος των emoji στη στρατολόγηση νέων μελών στα καρτέλ
Οσοι ερευνούν το συγκεκριμένο φαινόμενο συμφωνούν σε ένα πράγμα: στον σημαντικό ρόλο που παίζουν τα emoji, δηλαδή τα μικρά ψηφιακά εικονίδια που όλοι χρησιμοποιούμε στην online επικοινωνία για να εκφράσουμε συναισθήματα, ιδέες ή αντικείμενα πιο γρήγορα και ζωντανά.
Τον περασμένο Απρίλιο, το Κολέγιο του Μεξικού δημοσίευσε μια έρευνα βασισμένη σε ανάλυση περισσότερων από 100 ενεργών προφίλ στο TikTok των καρτέλ της Σιναλόα και του CJNG. Βασικό εύρημα ήταν πως τα emoji και συγκεκριμένα hashtags χρησιμοποιούνται ως μέσο προσέλκυσης νέων μελών, κυρίως νεαρής ηλικίας. Συγκεκριμένα, αναφέρει ότι το CJNG, που θεωρείται «πρωτοπόρο» στον συγκεκριμένο τομέα, χρησιμοποιεί μεταξύ άλλων τις λέξεις #4letras, #mencho. Το πρώτο (τέσσερα γράμματα) προφανώς αναφέρεται στα τέσσερα γράμματα του ονόματος της εγκληματικής ομάδας, ενώ το δεύτερο στο παρατσούκλι του (πρώην) αρχηγού της. Η έρευνα δίνει συγκεκριμένα παραδείγματα όσον αφορά και τα εικονίδια. Ενα σύμβολο που δείχνει τη μορφή ενός νίντζα φέρεται να χρησιμοποιείται για να δείξει τους σικάριο – εκτελεστές του καρτέλ με καλυμμένα τα χαρακτηριστικά τους – ενώ το εικονίδιο ενός στρατιωτικού κράνους συνήθως χρησιμοποιείται για να δείξει βαριά οπλισμένα μέλη των ομάδων εντός ακριβών αυτοκινήτων ή βαν. Επειτα, το emoji που απεικονίζει έναν κόκορα χρησιμοποιούνταν συχνά σε βίντεο του CJNG ως αναφορά στο μέχρι πρότινος αφεντικό, τον «Ελ Μέντσο», ο οποίος ήταν επίσης γνωστός ως «ο άρχοντας των κοκόρων».
Σημειώνεται ότι τόσο τα hashtags, όσο και τα emoji χρησιμοποιούνται και ως μέσο να για να περάσει το περιεχόμενο των καρτέλ, «κάτω από τα ραντάρ» των υπηρεσιών ανίχνευσης και αφαίρεσης επιβλαβούς περιεχομένου της πλατφόρμας. Σύμφωνα με τα ποσοστά που δίνει η συγκεκριμένη έρευνα, το 47% των λογαριασμών του TikTok που μελέτησε σχετίζεται με στρατολόγηση νέων μελών, ενώ ένα 31% για προπαγάνδα. Από την άλλη, το 54,3% σχετίζεται με το καρτέλ GJNG.
Σε έξαρση η εμπλοκή ανηλίκων σε σοβαρά εγκλήματα
Σε μια αναφορά του Νοεμβρίου του 2024, η Europol προειδοποιούσε ότι σε όλη την Ευρώπη, εγκληματικά δίκτυα χρησιμοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και κρυπτογραφημένες εφαρμογές ανταλλαγής μηνυμάτων για να στρατολογήσουν νεαρά άτομα με σκοπό να τελέσουν σοβαρά εγκλήματα – ανάμεσα σε άλλα και εμπόριο ναρκωτικών, κυρίως κοκαΐνης και κάνναβης.
Η Σάρα Φάρες, επίσης αναλύτρια στο GI-TOC και ειδική στις διαδικτυακές αγορές ναρκωτικών στην Ευρώπη, μιλώντας στα «ΝΕΑ» εξήγησε πως συνήθως τα εγκληματικά δίκτυα δημοσιεύουν μια αγγελία εργασίας και έτσι γίνεται η πρώτη επαφή. «Ξεκινάει συνήθως από απλές δουλειές, όπως το να οδηγήσουν ένα αμάξι ή μια μηχανή με ναρκωτικά από το σημεία Α στο σημείο Β. Επειτα, τους ζητούν περισσότερα», είπε, συμπληρώνοντας ότι δεν είναι σπάνιο βέβαια τα ίδια τα νεαρά άτομα να δηλώνουν τη διαθεσιμότητά τους για εργασία, σε αναζήτηση γρήγορου πλουτισμού και εξουσίας.
Το «ψάρεμα»
Η ίδια προσθέτει πως το «ψάρεμα» γίνεται σε μεγάλες πλατφόρμες, όπως το Instagram και το Telegram, αλλά και «οπουδήποτε αλλού μπορεί να βρεθούν νεαρά άτομα», όπως δηλαδή σε πλατφόρμες gaming και στο σκοτεινό Διαδίκτυο. Τονίζει και αυτή τη σημαντικότητα των «influencers του εγκλήματος» στη λειτουργία του όλου μηχανισμού, που επιχειρεί να παρουσιάσει τις εγκληματικές δραστηριότητες ως «παιχνίδι».
Και οι δύο αναλυτές ανέφεραν ότι η εμπλοκή ανηλίκων σε σοβαρά εγκλήματα είναι σε έξαρση σε όλη τη Βόρεια Ευρώπη. Τα τελευταία χρόνια η Σουηδία κάνει συντονισμένες προσπάθειες να περιορίσει την πρόσβαση ανηλίκων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ως ένα μέτρο που, μεταξύ άλλων, θα μειώσει την ανάμειξη εφήβων σε δολοφονίες και άλλα σοβαρά εγκλήματα – κάτι που στο παρελθόν χαρακτηρίστηκε ως «η δεύτερη πανδημία» στη χώρα.
«Στις περισσότερες περιπτώσεις, οι ανήλικοι ξέρουν τι κάνουν. Δεν τους εξαναγκάζουν σε αυτό», είπε ο Ρ. Σκατούρο, δίνοντας και την άλλη πλευρά του νομίσματος. «Το νομικό σύστημα σε πολλές χώρες καθιστά σχεδόν αδύνατη την τιμωρία των ανήλικων παραβατών. Οι ανήλικοι που τους στρατολογούν το ξέρουν αυτό και ουσιαστικά το εκμεταλλεύονται», καταλήγει.
Τι ισχύει στην Ελλάδα
Στην Ελλάδα πάντως το φαινόμενο ακόμα δεν φαίνεται να έχει φτάσει. Ασφαλής πηγή ανέφερε ότι παρόμοια περιστατικά ανιχνεύονται μόνο σε παραβατικά κομμάτια της κοινότητας των Ρομά και κυρίως αναφορικά με το εμπόριο ναρκωτικών. Και αυτό διότι γνωρίζουν τη λιγότερο αυστηρή ποινική μεταχείριση που αντιμετωπίζουν οι ανήλικοι.
