Ηταν νύχτα της 10ης προς 11η Απριλίου του 1826, ξημερώνοντας Κυριακή των Βαΐων, όταν ξεκίνησαν. Περίπου 12.000 πεινασμένοι, σκιές ανθρώπων, με μοναδικό καύσιμο το ηθικό τους μεγαλείο βάδιζαν προς την Εξοδο. Καθετί που μπορούσε να αποτελέσει τροφή στο Μεσολόγγι, καθαρό και ακάθαρτο, είχε φαγωθεί. Νερό δεν υπήρχε, οι ασθένειες και το κρύο τούς θέριζαν, οι βομβαρδισμοί ήταν ανηλεείς. Η άρνηση των πολιορκημένων να παραδοθούν, παρά τα φρικτά βασανιστήρια που είχαν υποστεί, η ηρωική Εξοδος και η μεγάλη σφαγή που ακολούθησε συγκίνησαν τη διεθνή κοινότητα.
Την ημέρα εκείνη το Μεσολόγγι σήκωσε στα χέρια του ολόκληρη την Ελλάδα. Οταν μαθεύτηκαν τα νέα στο Παρίσι, μέσα στη νύχτα, σύμφωνα με τις αφηγήσεις, μια ομάδα φοιτητών σχημάτισε μια πρόχειρη συγκέντρωση και έτρεξε στο παλάτι. Φώναζε έξω από τα ανάκτορα ζητώντας από τον βασιλιά Κάρολο να παρέμβει για την απελευθέρωση της Ελλάδας. Τόσο πολύ άγγιξαν την Ευρώπη η πολιορκία και η Εξοδος που σε αρκετές πρωτεύουσές της ανέβαιναν θεατρικά έργα εμπνευσμένα από τους ελεύθερους πολιορκημένους.
Ποίημα του Κωστή Παλαμά, «Τα νιάτα της γιαγιάς για την ηρωίδα της Εξόδου του Μεσολογγίου, Τασούλα Γυφτογιάννη», που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Εστία» το 1884. ΕΒΕ, Γενική Συλλογή, Π-1162
Το Μεσολόγγι έγινε πίνακας ζωγραφικής στα χέρια σπουδαίων καλλιτεχνών, έγινε ποίημα, λογοτεχνία, έγινε σύμβολο. Οι πολιορκημένοι είχαν ηττηθεί. Ηταν ηττημένοι σε αυτή τη ζωή, αλλά νικητές της Ιστορίας, όπως θα έγραφε αργότερα ο Βικτώρ Ουγκώ.
Οι συγκλονιστικές εκείνες στιγμές ζωντανεύουν ξανά, δύο αιώνες μετά, μέσα από σπάνια ιστορικά τεκμήρια που βγαίνουν για πρώτη φορά στο φως. Μοναδικά αρχεία που φυλάσσονται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδας και στα Γενικά Αρχεία του Κράτους. Με αφορμή τη συμπλήρωση 200 χρόνων από την Εξοδο του Μεσολογγίου, θα παρουσιαστούν σε μια εμβληματική έκθεση που συνδιοργανώνουν οι δύο φορείς με τίτλο «Στο ένδοξο αλωνάκι. Μεσολόγγι 1826, Εξοδος», η οποία θα φιλοξενηθεί στις εγκαταστάσεις της Εθνικής Βιβλιοθήκης, στο Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος, μέχρι τα τέλη Αυγούστου.
Η συλλογική θυσία
Μερικά από αυτά τα αδημοσίευτα τεκμήρια παρουσιάζουν σήμερα «ΤΑ ΝΕΑ». Είναι χειρόγραφα και έντυπα βιβλία, έργα τέχνης, χάρτες, λευκώματα, σχεδιαγράμματα, λιθογραφίες, σφραγίδες, εφημερίδες, κατάστιχα, πρωτόκολλα, προκηρύξεις, ψηφίσματα, παρτιτούρες, πιστοποιητικά εκδουλεύσεων και άλλα ιστορικά κειμήλια που δίνουν τη δυνατότητα στον επισκέπτη να βιώσει τις δραματικές στιγμές της πολιορκίας και να συνειδητοποιήσει τη σημασία της συλλογικής θυσίας αλλά και τον αντίκτυπο της Εξόδου.
Ταυτόχρονα, στην έκθεση παρουσιάζονται τα γεγονότα που προηγήθηκαν και οδήγησαν στην αυτοθυσία των υπερασπιστών του Μεσολογγίου, σκιαγραφείται η πορεία της πόλης στον χρόνο ξεκινώντας από τα προεπαναστατικά χρόνια, η εξέλιξη και η συμβολή της στον αγώνα της Ανεξαρτησίας, με αποκορύφωμα την εγγραφή της στη συλλογική μνήμη ως ένα διαχρονικό σύμβολο ελευθερίας.
Ημερολόγιο του πολεμικού πλοίου «Περικλής», ιδιοκτησίας Ανδρέα Χατζηαναργύρου, με πλοίαρχο τον Νικόλαο Ράπτη. Αναφέρονται, η βύθιση τουρκικού βρικίου στο Μεσολόγγι το 1823 και ο ανεφοδιασμός σε ζωοτροφές και πολεμοφόδια στους πολιορκούμενους Μεσολογγίτες τον Ιούνιο του 1825. ΓΑΚ – Κεντρική Υπηρεσία, Συλλογή Βλαχογιάννη
«Η Ελληνική Επανάσταση αποτελεί τον πυρήνα του αρχειακού υλικού των Γενικών Αρχείων του Κράτους» λέει στα «ΝΕΑ» ο πρόεδρος της Εφορείας των ΓΑΚ Δημήτρης Σωτηρόπουλος. «Ο ιστορικός Γιάννης Βλαχογιάννης υπήρξε ένας μανιώδης συλλέκτης, ο οποίος διέσωσε πολύτιμο αρχειακό υλικό που αφορούσε κυρίως την Επανάσταση. Σε αυτό το υλικό, στη Συλλογή Βλαχογιάννη, στηρίχθηκε το 1914 η ίδρυση των Γενικών Αρχείων του Κράτους ύστερα από πρόταση του Ελευθέριου Βενιζέλου. Πρόκειται για χιλιάδες τεκμήρια. Και για εμάς εκθέσεις όπως αυτή είναι μια ευκαιρία να αξιοποιήσουμε πολλά από τα αυτά τεκμήρια που δεν έχουν φανεί ποτέ. Θα παρουσιαστεί υλικό για πρώτη φορά και θα αναδειχθούν ιστορικά αρχεία τόσο ελληνικά όσο και οθωμανικά που έχουν μεταγραφεί στα ελληνικά και αποτυπώνουν το κλίμα της εξοχής» προσθέτει ο Δημήτρης Σωτηρόπουλος.
«Η εξωστρέφεια αποτελεί βασική κατεύθυνση των ΓΑΚ, τα οποία έχουν ένα τεράστιο σε όγκο αλλά και σε σημασία αρχειακό υλικό. Πρέπει να αναφέρουμε, επίσης, πως η έκθεση αποτελεί τμήμα μιας σειράς δράσεων του υπουργείου Παιδείας για τα 200 χρόνια από την Εξοδο του Μεσολογγίου, στις οποίες μεταξύ άλλων περιλαμβάνεται και μια σειρά διαδικτυακών σεμιναρίων για το Μεσολόγγι και την Επανάσταση που προσφέρουν δωρεάν τα Γενικά Αρχεία του Κράτους σε καθηγητές Μέσης Εκπαίδευσης».
Την έκθεση έχουν επιμεληθεί οι Αννα Κουλικούρδη, Κατερίνα Ζωγράφου και Ευσταθία Χαντζή από τα Γενικά Αρχεία του Κράτους, με την Εύη Καπώλη και τον Γιώργο Σταυράτη από την Εθνική Βιβλιοθήκη.
340 τεκμήρια, 13 ενότητες
Οπως εξηγεί στα «ΝΕΑ» η Αννα Κουλικούρδη, «η έκθεση περιλαμβάνει 340 τεκμήρια που διαρθρώνονται σε 13 ενότητες. Εχοντας ως αφετηρία το προεπαναστατικό Μεσολόγγι, το αρχειακό υλικό προβάλλει την κήρυξη της Επανάστασης, την άφιξη του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου στην πόλη στις 20 Ιουλίου 1821, τη διοικητική οργάνωση της πόλης με τον Οργανισμό των Δικαστηρίων, τη Γερουσία, τα Ταχυδρομεία, την Τυπογραφία, ενώ δεν λείπουν οι διενέξεις και οι εμφύλιες συγκρούσεις στο επαναστατικό στρατόπεδο. Ακολουθούν τεκμήρια που αφορούν τις πολεμικές επιχειρήσεις στη Δυτική Στερεά, την πορεία και την έκβαση της Α’ και Β’ πολιορκίας του Μεσολογγίου, τη συμβολή της Φρουράς Μεσολογγίου και γεγονότα-ορόσημα που έλαβαν χώρα στις νησίδες της λιμνοθάλασσας μέσα από ημερολόγια προσώπων και πλοίων».
Ημερολόγιο του πολεμικού πλοίου «Περικλής», ιδιοκτησίας Ανδρέα Χατζηαναργύρου, με πλοίαρχο τον Νικόλαο Ράπτη. Αναφέρονται, η βύθιση τουρκικού βρικίου στο Μεσολόγγι το 1823 και ο ανεφοδιασμός σε ζωοτροφές και πολεμοφόδια στους πολιορκούμενους Μεσολογγίτες τον Ιούνιο του 1825. ΓΑΚ – Κεντρική Υπηρεσία, Συλλογή Βλαχογιάννη
Οι στιγμές αλλά και τα πρόσωπα που ζωντανεύουν μέσα από τα τεκμήρια είναι συγκινητικές και φέρνουν στον νου ιστορικές αναφορές για όσα συνέβησαν στην πόλη πριν από την Εξοδο: «Εκαναν σχεδόν τελετουργικά όλες τις προετοιμασίες, έκαψαν οι γυναίκες τα σεμνά κρεβάτια τους για να μη τα μαγαρίσουν οι Αγαρηνοί κι ετοίμασαν αφιόνι να δώσουν στα παιδιά τους να κοιμηθούν, για να μην ακουστούν την ώρα που θα έβγαιναν, έθαψαν τα στοιχεία των τυπογραφείων που είχαν καταγράψει τον ιερό τους αγώνα,(…) ζήτησαν ο ένας στον άλλον συγχώρεση, κοινώνησαν όλοι, φιλήθηκαν και είπαν καλή αντάμωση στον “άλλο κόσμο”, τακτοποίησαν τους γέρους και τους αρρώστους στις δύο πυριτιδαποθήκες που ανέλαβαν να τις ανατινάξουν όταν οι Τούρκοι θα ‘μπαιναν στην πόλη (…) και περίμεναν να νυχτώσει για να βγουν. Μια ολόκληρη πόλη χωρίς κανείς να αλλάξει γνώμη» γράφει η Μεσολογγίτισσα πεζογράφος Ακακία Κορδόση.
Ο Ανδρέας Μιαούλης καταγράφει την αγωνία του για τις τραγικές συνθήκες που επικρατούν στο Μεσολόγγι εξαιτίας της έλλειψης τροφής, ανεφοδιασμού και αταξιών του ελληνικού στόλου. Από τη νήσο Πρώτη και το πλοίο Αρης, 27 Ιανουαρίου 1826. ΓΑΚ – Κεντρική Υπηρεσία, Συλλογή Βλαχογιάννη
Η Κατερίνα Ζωγράφου εξηγεί πώς μέσα από τα τεκμήρια «καταγράφονται, επίσης, τα οχυρωματικά έργα της πόλης υπό τη διεύθυνση του οχυρωματοποιού Μιχαήλ Π. Κοκκίνη, οι όψεις της καθημερινής ζωής και του πολέμου, η γειτνίαση του Μεσολογγίου με τα Επτάνησα και η υποστήριξη αυτών και, τέλος, το μεγάλο προσφυγικό ρεύμα προς διάφορες περιοχές. Οι οικονομικές πτυχές του Αγώνα παρουσιάζονται μέσα από τα επαναστατικά δάνεια της περιόδου, τους λογαριασμούς της Επιτροπής Μεσολογγίου, τα έξοδα εκστρατειών πλοίων, τους στρατιωτικούς λογαριασμούς και μισθούς, τη διενέργεια εκποίησης μέρους εθνικών κτημάτων και, τέλος, τη διαχείριση και την κατασπατάληση των πόρων».
Η φιλελληνική παρουσία και οι διαδρομές των «Εξοδιτών»
Εντονα αναδύεται μέσα από τα σπάνια αρχεία η φιλελληνική παρουσία στο Μεσολόγγι, με ιδιαίτερη αναφορά στον Λόρδο Βύρωνα ενώ επίσης παρουσιάζονται τεκμήρια με αναφορές στη δημόσια υγεία στην πόλη και την περίθαλψη τραυματιών και ασθενών από έλληνες και ξένους γιατρούς και χειρουργούς. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν, επίσης, τα τεκμήρια που παρουσιάζουν την τύχη των διασωθέντων αλλά και των αιχμαλώτων που διασκορπίστηκαν σχεδόν παντού: στην Αρτα, στη Μεθώνη, στην Αλβανία, στην Αλεξάνδρεια, στην Κωνσταντινούπολη, στη Σμύρνη, στην Αίγυπτο, στη Φιλιππούπολη και αλλού αλλά και οι διαδρομές των «Εξοδιτών», το κύριο σώμα των οποίων έφτασε στο Ναύπλιο.
Η ανασυγκρότηση
«Στη συνέχεια η έκθεση ακολουθεί τη μεταβατική περίοδο μέχρι την απελευθέρωση του Μεσολογγίου τον Μάιο του 1829 καθώς και την απήχηση της πτώσης του Μεσολογγίου στην καποδιστριακή περίοδο. Αποτυπώνεται επίσης η ανασυγκρότηση της ερειπωμένης ιεράς πόλης και η εικόνα της κατά την περίοδο του Οθωνα μέσα από το σχέδιο πόλης του Μεσολογγίου, από διαγράμματα του φρουρίου και άλλων κτιρίων. Τέλος, παρουσιάζεται η πρόσληψη του Μεσολογγίου ως συμβόλου ηρωισμού μέσα από τη ζωγραφική και τη μουσική με παρτιτούρες και φιλελληνικές συναυλίες, με την ανέγερση μνημείων και ανδριάντων, τη διαρρύθμιση και δενδροφύτευση του Κήπου των Ηρώων, τοπόσημου της Ελληνικής Επανάστασης, και τους εορτασμούς με αφορμή την επέτειο της Εξόδου του Μεσολογγίου», προσθέτει η Ευσταθία Χαντζή.
Η έκθεση, η είσοδος στην οποία είναι δωρεάν, διανθίζεται με υλικό από το Μουσείο Μπενάκη, το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, το Πολεμικό Μουσείο, τα Κρατικά Αρχεία Νάπολης, τη Συλλογή Μαριάννας Κατράκη-Δεσποτίδη, το Ιστορικό Αρχείο-Μουσείο, τα ΓΑΚ Αιτωλοακαρνανίας και τα ΓΑΚ Κέρκυρας. Τα εγκαίνιά της θα πραγματοποιηθούν αύριο το απόγευμα από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κωνσταντίνο Τασούλα. Ως μία υπενθύμιση πως οι λαοί που αρνούνται να παραδοθούν όταν όλα γύρω τους καταρρέουν είναι εκείνοι που κινούν τους τροχούς της Ιστορίας.
