Σωτήρης Ρούσσος: «Το καθεστώς του Ιράν βρίσκεται σε πολύ δύσκολη θέση»

Το Ιράν μοιάζει στη δική μας μαζική πρόσληψη να υποπίπτει σε σχηματικές αναγνώσεις…

Η σύγχρονη πολιτική ιστορία του Ιράν χαρακτηρίζεται από επαναλαμβανόμενες συγκρούσεις μεταξύ συγκεντρωτικών και φυγόκεντρων δυνάμεων, εκκοσμίκευσης και θρησκευτικής ιεραρχίας, εθνικισμού και ξένης διείσδυσης. Η γεωγραφία μεγέθυνε τα διακυβεύματα: ανάμεσα στην Κεντρική Ασία και τον Περσικό Κόλπο, το Ιράν βρέθηκε επανειλημμένα στο σταυροδρόμι των αυτοκρατορικών αντιπαλοτήτων, ενώ το πετρέλαιο το έκανε εξαιρετικά σημαντικό για τις ξένες δυνάμεις. Ο εικοστός αιώνας ήταν μάρτυρας της δραματικής μεταμόρφωσης του Ιράν από απολυταρχική μοναρχία σε Ισλαμική Δημοκρατία που ιδρύθηκε από τον αγιατολάχ Χομεϊνί.

Αυτές οι αλλαγές διαμορφώθηκαν από μια δυναμική αλληλεπίδραση μεταξύ εγχώριων μεταρρυθμιστικών προσπαθειών, ξένης παρέμβασης, ιδεολογικής κινητοποίησης και κοινωνικοοικονομικής αναταραχής. Η ιρανική κοινωνία έχει στο κέντρο της συγκρότησής της την πεποίθηση ότι το Ιράν έχει κεντρικό ρόλο στην ιστορία ολόκληρης της Δυτικής Ασίας και μια πολύ ισχυρή παράδοση πολιτικής ανεξαρτησίας και πολιτιστικής αυτοδυναμίας. Την ίδια στιγμή η κοινωνία αυτή διατηρούσε πάντοτε μια στενή σχέση αλληλοτροφοδότησης με τα παγκόσμια ρεύματα της νεωτερικότητας, από τον εθνικισμό και τον φιλελευθερισμό ως τον μαρξισμό και τον ισλαμισμό. Η διαλεκτική σχέση μεταξύ αυτών των δύο αφηγημάτων είναι πολύ πιο ισχυρή από ό,τι σε οποιαδήποτε άλλη χώρα στην περιοχή και αν δεν κατανοήσουμε τη σχέση αυτή, είναι δύσκολο να ερμηνεύσουμε γεγονότα και εξελίξεις.

Ποια θεωρείτε πως ήταν τα όρια του 1979, ή ακόμη και προγενέστερων συνταγματικών αλλαγών στο Ιράν και ποιος είναι ο καταλύτης που προκάλεσε τα σημερινά γεγονότα;

Αυτό που έκανε το 1979 ξεχωριστό ήταν η συγκρότηση ενός ενιαίου μετώπου από ομάδες και στρώματα που προηγουμένως διέφεραν ταξικά και ιδεολογικά: οι φτωχοί των αστικών κέντρων και οι εσωτερικοί μετανάστες, οι έμποροι του παζαριού, οι φοιτητές και οι επιστήμονες που ριζοσπαστικοποιήθηκαν από την άγρια καταστολή του καθεστώτος του σάχη και τα νέα ιδεολογικά ρεύματα, και ένα ευρύ δίκτυο κληρικών. Η κοινή γλώσσα κατά της αδικίας επέτρεψε τον συντονισμό πέρα από τις ιδεολογικές και ταξικές διαχωριστικές γραμμές. Το δίκτυο νέων κληρικών που είχε δημιουργήσει ο Χομεϊνί παρείχε τον οργανωτικό ιστό του μετώπου, τα τζαμιά λειτουργούσαν ως κόμβοι του ιστού αυτού.

Το νέο κράτος διατήρησε στοιχεία συνταγματισμού – εκλογές, κοινοβούλιο και πολιτικά δικαιώματα – ενσωματωμένα σε ένα μετα-συνταγματικό πλαίσιο θρησκευτικής εποπτείας. Το παράδοξο της Ισλαμικής Δημοκρατίας καθορίστηκε από τη γέννησή της: ένα υβριδικό σύστημα που διεκδικούσε τόσο τη λαϊκή κυριαρχία όσο και τη θεϊκή κηδεμονία. Σήμερα κυρίως λόγω των κυρώσεων, αλλά όχι μόνο, τα δύο στοιχεία του υβριδικού συστήματος φαίνεται να βρίσκονται σε πλήρη δυσαρμονία. Τα τελευταία χρόνια ο ηγεμονικός ιδεολογικός λόγος δεν είναι ο ισλαμιστικός αλλά περισσότερο ιδέες και αξίες του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης, ελευθερία, ισότητα, δικαιοσύνη.

Εκφράζονται συγκεκριμένα κοινωνικά στρώματα μέσω των διαδηλώσεων στο Ιράν; Yπάρχει μια κοινωνική συμμαχία κατά του σημερινού καθεστώτος;

Οι διαδοχικές δέσμες γενικευμένων κυρώσεων που επιβλήθηκαν στο Ιράν κατά την τελευταία δεκαετία είχαν καθοριστικές συνέπειες στην οικονομική του επίδοση, οδηγώντας σε σημαντική συρρίκνωση του ΑΕΠ, της παραγωγής πετρελαίου και των εξαγωγών. Πέραν των μακροοικονομικών επιπτώσεων, οι κυρώσεις επέδρασαν και στην κατανομή του εισοδήματος, επιδεινώνοντας τις κοινωνικές ανισότητες. Η γιγάντωση της γκρίζας οικονομίας και της κρατικής παρέμβασης οδήγησε και σε ραγδαία αύξηση της διαφθοράς και του πλουτισμού συγκεκριμένων τμημάτων των κρατικών αξιωματούχων. Διαμορφώθηκε μια πολύ χαλαρή συμμαχία, θα τη χαρακτήριζα συμπόρευση, που περιλαμβάνει τους μορφωμένους νέους, τους παζαρίτες εμπόρους – από τους οποίους ξεκίνησαν και οι τελευταίες διαδηλώσεις –, τα φτωχά λαϊκά στρώματα των προαστίων των μεγάλων αστικών κέντρων.

Παρά τη συμμετοχή των τελευταίων δεν είδαμε γενικές απεργίες που θα παρέλυαν τη χώρα, όπως συνέβη την περίοδο 1978-1979. Επίσης σε αντίθεση με την Ισλαμική Επανάσταση 1978-1979, όπου ο στρατός παρέμεινε μάλλον ουδέτερος στη σύγκρουση, σήμερα οι Φρουροί της Επανάστασης που είναι ουσιαστικά οι ισχυρές ένοπλες δυνάμεις βρίσκονται χωρίς ταλαντεύσεις από την πλευρά του πολιτικού συστήματος και δεν έχουν ενδοιασμούς στο να ασκήσουν σκληρή καταστολή. Πάντως το καθεστώς του Ιράν βρίσκεται σε πολύ δύσκολη θέση γιατί στο εξωτερικό έχει ηττηθεί όλη η στρατηγική του «άξονα της αντίστασης» και στο εσωτερικό, ο πληθωρισμός, η ακρίβεια, οι ταξικές ανισότητες και η διαφθορά βοηθούν τη συγκρότηση της συμμαχίας που προαναφέραμε.

Θα μπορούσε να υπάρξει μια μετάβαση σε μια αστικού τύπου δημοκρατία ή θα υπάρξει μια παλινόρθωση τύπου σάχη;

Μια εξέλιξη/σενάριο θα μπορούσε να είναι η εκλογή νέου θρησκευτικού ηγέτη και νέου Συμβουλίου των Επιτρόπων για να ανοίξει ο δρόμος για ριζική αναθεώρηση του Συντάγματος και δημοψήφισμα για την έγκρισή του. Μια τέτοια διαδικασία θα επανακαθόριζε ριζικά τη σχέση εξουσίας μεταξύ του πολιτικού σώματος και της θρησκευτικής σιιτικής δομής υπέρ του πρώτου, χωρίς όμως την πλήρη απομάκρυνση του σιιτικού Ισλάμ από τους πολιτικούς θεσμούς. Αυτό θα ήταν ίσως το πιο καλό σενάριο, αλλά είναι πολύ δύσκολο να συμβεί, ιδιαίτερα να υπάρξει εξωτερική επέμβαση. Η πιθανότητα παλινόρθωσης του σάχη είναι πολύ ισχνή, ούτε οι υποστηρικτές του Παχλαβί στην Αμερική και το Ισραήλ δεν την πιστεύουν πραγματικά.

Ποιοι οι σύμμαχοι του Ιράν;

Το Ιράν, στην παρούσα συγκυρία, στερείται ενός αξιόπιστου πλέγματος στρατιωτικών συμμαχιών που θα μπορούσαν να του εξασφαλίσουν ουσιαστική εξωτερική στήριξη. Η Ρωσία και η Κίνα, αν και θεωρητικά αντιπροσωπεύουν πυλώνες ενός εναλλακτικού διεθνούς συστήματος (BRICS, Οργανισμός Συνεργασίας της Σαγκάης), δεν έχουν υιοθετήσει δεσμευτικές πολιτικές ασφάλειας έναντι του Ιράν. Αυτό συντηρεί την απομόνωση της Τεχεράνης και περιορίζει τη δυνατότητά της να μετασχηματίσει την περιφερειακή της ισχύ σε ευρύτερο στρατηγικό κεφάλαιο. Το Ιράν, ως περιφερειακή δύναμη με περιορισμένες ικανότητες εξαγωγής ασφάλειας, παραμένει εγκλωβισμένο σε ένα πλαίσιο απομόνωσης.

Η τρέχουσα κατάσταση μπορεί να συγκριθεί με την εμπειρία του πολέμου Ιράν – Ιράκ (1980-1988). Τότε, παρά την απουσία συμμαχιών, το Ιράν διέθετε δύο παράγοντες που μετρίαζαν το στρατηγικό του έλλειμμα: (α) την ιδεολογική και πολιτική δυναμική των επαναστατικών δυνάμεων, οι οποίες παρείχαν υψηλή νομιμοποίηση και κοινωνική συνοχή, και (β) το προηγμένο οπλοστάσιο που είχε συγκροτηθεί επί σάχη, το οποίο διατήρησε σχετική επιχειρησιακή υπεροχή στα πρώτα στάδια του πολέμου. Στη σημερινή συγκυρία, οι παράγοντες αυτοί έχουν αποδυναμωθεί: η κοινωνικοπολιτική νομιμοποίηση των διευθυνουσών ελίτ εμφανίζει έντονη διάβρωση, ενώ και το οπλοστάσιό του, με την εξαίρεση των πυραυλικών συστημάτων, είναι απαρχαιωμένο. Θεωρώ ότι η προοπτική μιας αμερικανικής-ισραηλινής επίθεσης με παράλληλη ενίσχυση αποσχιστικών κινημάτων – που είναι και βασική στρατηγική του Ισραήλ σε όλη την περιοχή – δεν έχει απομακρυνθεί και είναι η πιο μεγάλη απειλή για το Ιράν.