Υποτίθεται ότι δεκαετίες τώρα η αποικιοκρατία αποτελεί παρελθόν. Οι παλιές αποικιακές αυτοκρατορίες που κάλυπταν µεγάλο µέρος του πλανήτη έχουν διαλυθεί. Αν κρατούν κάποιες «υπερπόντιες κτήσεις» είναι πρωτίστως για λόγους γεωπολιτικούς παρά για την άγρια εκµετάλλευση των ιθαγενών πληθυσµών. Φαινοµενικά ο πλανήτης µας κατά βάση είναι οργανωµένος γύρω από την έννοια του ανεξάρτητου κυρίαρχου κράτους, η συντριπτική πλειονότητα των οποίων εκπροσωπείται στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ. Σηµαίνει αυτό ότι η αποικιοκρατία, µε όσα συνεπαγόταν, τον εξανδραποδισµό ολόκληρων πληθυσµών, τη βαναυσότητα, το δουλεµπόριο, τις γενοκτονίες αυτοχθόνων, τα βασανιστήρια και τις µαζικές εκτελέσεις, τις φυλετικές διακρίσεις σε όλες τις παραλλαγές τους, είναι κάτι που αφορά απλώς τους ιστορικούς; Εύκολα αντιλαµβανόµαστε ότι κάθε άλλο παρά ισχύει.
Με μία έννοια η αποικιοκρατία δεν τέλειωσε ποτέ. Οι δομικές ανισότητες του πλανήτη, που αντανακλώνται στη μεγάλη απόσταση ανάμεσα στον Παγκόσμιο Βορρά και τον Παγκόσμιο Νότο, ο τρόπος που ακόμη και σήμερα οι «επενδύσεις» που στρέφονται στις χώρες του Νότου επιδιώκουν την απόσπαση φυσικών πόρων σε φτηνή τιμή, η χρήση του χρέους ως εργαλείου πολιτικής, οι αλαζονικές «αυτοκρατορικές» απόπειρες ένοπλης εξαγωγής «δημοκρατίας και οικονομίας της αγοράς», ο «πόλεμος κατά της τρομοκρατίας», η γενοκτονία στη Γάζα ως απόληξη μιας λογικής εποικισμού, αλλά και η διαρκής αναπαραγωγής του ρατσισμού σε βάρος των ανθρώπων που έρχονται από τις πρώην αποικίες εντός των «μητροπόλεων», συμπεριλαμβανομένης της προσπάθειας να κλείσουν τα σύνορα για μετανάστες και πρόσφυγες, αποτυπώνουν τις πολλαπλές επιβιώσεις της αποικιοκρατίας σήμερα.
Μεγάλο εργαστήριο βαρβαρότητας
Στην πραγματικότητα η αποικιοκρατία δεν ήταν μια σκοτεινή παρένθεση στη νεωτερικότητα, ένα τελευταίο στάδιο βαρβαρότητας, πριν από την ιστορική πρόοδο. Σε τελική ανάλυση ούτε ο 20ός αιώνας, με το Ολοκαύτωμα και δύο παγκοσμίους πολέμους, ούτε ο 21ος αιώνας με τη διάχυτη αίσθηση καθόδου στο χάος, στο έδαφος της ήττας κινημάτων που διεκδίκησαν τη χειραφέτηση, ταιριάζουν εύκολα σε ένα αφήγημα αδιάκοπης προόδου. Σε αυτή τη βάση, η αποικιοκρατία υπογραμμίζει ότι η βαναυσότητα ήταν πάντα το αναγκαίο συμπλήρωμα των διακηρύξεων «ελευθερίας και ισότητας», αλλά και το μεγάλο εργαστήριο των μορφών βαρβαρότητας που ζήσαμε και ζούμε.
Ολα αυτά εξηγούν γιατί είναι ιδιαίτερα σημαντικό ότι πλέον κυκλοφορεί και στα ελληνικά από τις εκδόσεις San Casciano τo κλασικό κείμενο του Εμέ Σεζέρ, «Λόγος περί αποικιοκρατίας», σε μια έκδοση όπου την ευθύνη της μετάφρασης είχε η Μυρτώ Ταπεινού και την εισαγωγή, που προσφέρει μια ιδιαίτερα αναλυτική και κατατοπιστική παρουσίαση του έργου και της προβληματικής του Σεζέρ, υπογράφει ο Στάθης Παπασταθόπουλος. Ενα κείμενο που αποτελεί δεκαετίες τώρα σημείο αναφοράς όσων προσπάθησαν να στοχαστούν την αποαποικιακή συνθήκη, ξεκινώντας από τον ίδιο τον Φραντς Φανόν. Ποιητής, θεατρικός συγγραφέας και πολιτικός από τη Μαρτινίκα (την οποία εκπροσώπησε για πολλά χρόνια στη Γαλλική Εθνοσυνέλευση), ο Σεζέρ υπερασπίστηκε σε όλη του τη ζωή, τον αγώνα κατά της αποικιοκρατίας, τη διεκδίκηση της μαύρης ταυτότητας και την πολιτιστική επαναδιεκδίκηση. Ο «Λόγος περί αποικιοκρατίας» γράφτηκε σε τρεις διαδοχικές επεξεργασίες στην περίοδο 1948-1955, σε μια περίοδο που ο Σεζέρ ήταν στρατευμένος στο Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα, από το οποίο θα αποχωρήσει το 1956 κατηγορώντας το για σιωπή απέναντι στα σταλινικά εγκλήματα αλλά και για υποτίμηση της σημασίας της αποαποικιοποίησης.
Για τον Σεζέρ η αποικιοκρατία βρίσκεται στον πυρήνα της βαναυσότητας των ευρωπαϊκών χωρών, και ήταν αυτή που διαμόρφωσε ακόμη και το είδος της βαρβαρότητας που εκφράστηκε από τον ναζισμό. Οπως λέει χαρακτηριστικά αυτό για το οποίο η «χριστιανική αστική τάξη του 20ου αιώνα […] δεν μπορεί να συγχωρήσει τον Χίτλερ δεν είναι το έγκλημα αυτό καθαυτό, το έγκλημα κατά της ανθρωπότητας, δεν είναι ο εξευτελισμός της ανθρωπότητας ως τέτοιας, αλλά το έγκλημα κατά της λευκής ανθρωπότητας, ο εξευτελισμός της λευκής ανθρωπότητας, το γεγονός δηλαδή ότι εφάρμοσε και στην Ευρώπη αποικιοκρατικές πρακτικές που μέχρι τότε προορίζονταν αποκλειστικά για τους Αραβες της Αλγερίας, τους Κούληδες της Ινδίας και τους νέγρους της Αφρικής».
Σχέσεις κυριαρχίας και υποταγής
Σε αυτό το φόντο η αποικιοκρατία είναι πρωτίστως σχέσεις κυριαρχίας και υποταγής «που μετατρέπουν τον αποικιοκράτη σε ανδρείκελο, σε χωροφύλακα, σε αφεντικό, σε μαστιγοφόρο και τον αυτόχθονα σε εργαλείο παραγωγής». Ομως, αυτή η διαδικασία που συγκροτεί την αποικιοκρατία ταυτόχρονα αποδιαρθρώνει προηγούμενες κοινωνικές μορφές, κοινωνίες «που δεν ήταν απλώς προκαπιταλιστικές […] αλλά και αντικαπιταλιστικές. Ηταν συνεργατικές κοινωνίες, αδελφικές κοινωνίες». Γι’ αυτό και ο Σεζέρ επισημαίνει όλες τις μορφές που πήρε η προσπάθεια ιδεολογικής νομιμοποίησης της αποικιοκρατίας μέσα από μία απαξιωτική παρουσίαση των αυτοχθόνων πληθυσμών και πολιτισμών ως παρωχημένων, παραβλέποντας όλα τα ιστορικά επιτεύγματα των μη δυτικών πολιτισμών. Γι’ αυτό και θεωρεί ότι η μόνη ελπίδα για την Ευρώπη είναι μια επανάσταση από το προλεταριάτο, τη «μόνη τάξη που εξακολουθεί να έχει μια καθολική αποστολή, αφού όλα τα σφάλματα της ιστορίας, όλα τα παγκόσμια δεινά καίνε τα σωθικά της».
Ολα αυτά σημαίνουν ότι την ώρα που η Δύση αναμασά τη ρητορική του ανθρωπισμού στην πραγματικότητα απέχει όσο ποτέ από το να μπορεί να τον κάνει πράξη ακριβώς «εξαιτίας της μεγαλύτερης απόστασης που χώρισε ποτέ τη Δύση από την ικανότητα να φέρει σε πέρας τις απαιτήσεις ενός αληθινού ανθρωπισμού, την ίδια στιγμή, μάλιστα, που έχει κάνει αυτή τη λέξη καραμέλα. Ενδεικτική, δηλαδή, της ανικανότητάς της να ενσαρκώσει τον αληθινό ανθρωπισμό – τον ανθρωπισμό στο μέτρο του κόσμου».
Η Νεγροσύνη ως ταυτότητα
Στο δεύτερο κείμενο του βιβλίου, ο Σεζέρ υπερασπίζεται τη Νεγροσύνη ως «αναζήτηση της ταυτότητάς μας, διακήρυξη του δικαιώματός μας στη διαφορά, απαίτηση από όλους για αναγνώριση αυτού του δικαιώματος και σεβασμό της κοινοτικής μας ταυτότητας». Ωστόσο, η διεκδίκηση της διαφοράς δεν σημαίνει άρνηση του αιτήματος της οικουμενικότητας, αλλά θέση της πάνω σε νέες βάσεις: «οικουμενικότητα, σαφώς, όχι όμως μέσω της άρνησης, αλλά ως βαθιά κατανόηση της ολόδικής μας μοναδικότητας».
