«Δύο αδέλφια για περισσότερο από δέκα χρόνια βρίσκονται στα δικαστήρια για ένα ακίνητο που κληρονόμησαν από τη μητέρα τους και ακόμα δεν έχουν τελειώσει, ενώ σε όλη αυτή τη διαδρομή “γεννήθηκαν” και δύο με τρεις ποινικές δικογραφίες για ψευδείς καταθέσεις και ηθική αυτουργία περιπλέκοντας ακόμα περισσότερο την υπόθεση. Σε άλλη περίπτωση το παιδί από προηγούμενο γάμο του πατέρα του βρίσκεται σε δικαστική διαμάχη με τη δεύτερη σύζυγο εδώ και έξι χρόνια, καθώς εκείνη δεν δέχεται να πουληθεί το μοναδικό ακίνητο που κατά το προβλεπόμενο μερίδιο έχουν κληρονομήσει και οι δύο».
Οι ιστορίες αυτές που περιγράφει χωρίς να μπαίνει σε ονοματολογία δικηγόρος στα «ΝΕΑ» είναι ενδεικτικές για τις δικαστικές διαμάχες που δημιουργούνται γύρω από μια κληρονομιά και που είναι συνήθως – δυστυχώς – πολυετείς και ψυχοφθόρες.
Στενοί συγγενείς βρίσκονται σε… θέση μάχης ως αντίδικοι σε αντίπαλα στρατόπεδα διεκδικώντας μεγαλύτερο μερίδιο κληρονομιάς ή άλλες φορές προσβάλλοντας το περιεχόμενο μιας διαθήκης. Και όπως έχει δείξει η δικαστηριακή πρακτική, δεν είναι λίγες οι φορές που μέχρι να εκδοθεί τελεσίδικη απόφαση για τέτοιες υποθέσεις χρειάζεται οι συγγενείς – αντίδικοι να έχουν… σπαταλήσει δέκα, ακόμα και δεκαπέντε χρόνια με μεγάλο οικονομικό και ψυχικό κόστος, που ούτως ή άλλως κουβαλούν αυτές οι δικαστικές διαφορές.
Το νέο κληρονομικό δίκαιο, που έρχεται να μεταρρυθμίσει ολιστικά αυτό το κρίσιμο πεδίο και αφορά το σύνολο της κοινωνίας, περιλαμβάνει διατάξεις που αποτελούν ισχυρό θεσμικό ανάχωμα για τις δικαστικές διαμάχες μεταξύ των συγγενών.
Οι νομοθετικές προβλέψεις που περιλαμβάνονται στο σχέδιο νόμου, το οποίο η πολιτική ηγεσία του υπουργείου Δικαιοσύνης ανέθεσε σε ομάδα εγνωσμένου κύρους δικαστών πανεπιστημιακών, συμβολαιογράφων και δικηγόρων, υπό τον ομότιμο καθηγητή του ΕΚΠΑ και ακαδημαϊκό Απόστολο Γεωργιάδη, στοχεύουν όχι μόνο στον εκσυγχρονισμό του, αλλά και στην αντιμετώπιση τέτοιων οικογενειακών συγκρούσεων.
Η εισαγωγή των κληρονομικών συμβάσεων, η προσαρμογή στη σύγχρονη οικογένεια με ξεκάθαρες γραμμές ως προς τα κληρονομικά δικαιώματα, ο εξορθολογισμός της νόμιμης μοίρας και ο διαχωρισμός της ατομικής περιουσίας του κληρονόμου από αυτή του κληρονόμου σε συνδυασμό με το ψηφιακό μητρώο διαθηκών, που λειτουργεί ήδη από την 1η Νοεμβρίου 2025, αποτελούν τα πέντε βασικά νομοθετικά εργαλεία που μπορούν να οδηγήσουν στη δραστική μείωση των σκληρών και πολυετών δικαστικών διενέξεων μεταξύ συγγενών για κληρονομικά θέματα.
Ολες οι αλλαγές
«ΤΑ ΝΕΑ», που εδώ και πολλούς μήνες καταγράφουν κάθε πτυχή αυτού του νομοσχεδίου, παρουσιάζουν εκείνες τις αλλαγές που μπορούν να λειτουργήσουν αποτρεπτικά ως προς τις δικαστικές διαμάχες για κληρονομικά θέματα, αφού δίνεται το δικαίωμα στον κληρονομούμενο ακόμα και όσο είναι εν ζωή να τακτοποιεί και να διευθετεί όλα τα σχετικά θέματα σε συνεννόηση και συμφωνία με τους κληρονόμους του.
Τα πέντε νομοθετικά εργαλεία που μπορούν να αποτρέψουν τις πολυετείς ενδοοικογενειακές μάχες είναι:
1.Κληρονομικές συμβάσεις. Με τις κληρονομικές συμβάσεις καθιερώνεται για πρώτη φορά η δυνατότητα ο κληρονομούμενος όσο είναι εν ζωή να συμφωνεί με συμβολαιογραφική πράξη με πρόσωπα που επιλέγει (π.χ. παιδιά, σύντροφο, τρίτο πρόσωπο) για το ποιος θα κληρονομήσει και τι ακριβώς θα κληρονομήσει μετά τον θάνατό του.
Ετσι, μειώνονται οι μεταθανάτιες συγκρούσεις, οι πλαστές διαθήκες, οι δικαστικές διαμάχες, και η κατανομή της περιουσίας γίνεται δικαιότερη, σύμφωνη με την ελεύθερη βούληση του διαθέτη και πιο προβλέψιμη για τους κληρονόμους.
2.Προσαρμογή στη σύγχρονη οικογένεια. Οι ρυθμίσεις που περιλαμβάνονται στο νομοσχέδιο λαμβάνουν υπόψη τις νέες μορφές οικογένειας και σχέσεων. Ετσι, για πρώτη φορά εισέρχεται στην κληρονομική διαδοχή, εκτός από τον σύζυγο με γάμο, θρησκευτικό ή πολιτικό, εκτός από τον σύντροφο με σύμφωνο συμβίωσης, και ο σύντροφος σε ελεύθερη ένωση, αρκεί να έχουν συμπληρωθεί τρία χρόνια κοινής ζωής με τον κληρονομούμενο. Η διάταξη αυτή ξεκαθαρίζει το τοπίο για το τι ακριβώς μπορεί και υπό ποιες προϋποθέσεις ο σύντροφος σε ελεύθερη συμβίωση, με αποτέλεσμα να μη χρειάζεται να ξεκινούν πολυετείς δικαστικοί αγώνες κυρίως όταν υπάρχουν παιδιά από προηγούμενο γάμο.
3.Εξορθολογισμός της νόμιμης μοίρας. Αλλαγές στον τρόπο υπολογισμού της νόμιμης μερίδας, που συχνά προκαλεί διαμάχες. Στο πλαίσιο της αναμόρφωσης του κληρονομικού δικαίου, αλλάζει ριζικά η νόμιμη μοίρα καθώς μετατρέπεται από εμπράγματο δικαίωμα σε χρηματική αξίωση, αποτρέποντας τον τεμαχισμό ακινήτων, η διεκδίκηση των οποίων – ακόμα και για μικρά μερίδια – οδηγεί σε δικαστικές διαμάχες ετών.
Με αυτόν τον τρόπο μπαίνει τέλος στα αποκαλούμενα «αδελφομοίρια», δηλαδή στις εξ αδιαιρέτου κληρονομιές, γεγονός που σημαίνει πρακτικά πως αντί να μοιράζονται ένα ακίνητο πολλοί κληρονόμοι, το ακίνητο μπορεί να περάσει σε έναν, ο οποίος αποζημιώνει τους υπόλοιπους, μειώνοντας έτσι τις διαφωνίες για τη διαχείριση και την πώληση.
Με τις προωθούμενες διατάξεις οι κληρονόμοι – μεριδιούχοι παύουν να αποκτούν συγκυριότητα σε ακίνητα και θα έχουν πλέον μόνο δικαίωμα χρηματικής αποζημίωσης από τους κληρονόμους, γεγονός που ξεκαθαρίζει το κληρονομικό τοπίο και μειώνει τις συγκρούσεις.
4. Διαχωρισμός κληρονομικής από ατομική περιουσία. Προστασία της κληρονομικής περιουσίας από χρέη του κληρονόμου, περιορίζοντας τις οικονομικές συγκρούσεις.
Η ρύθμιση αυτή αποτελεί ανάσα για χιλιάδες κληρονόμους που βρίσκονταν φορτωμένοι με χρέη και μέσα σε ένα δικαστικό τούνελ από τους δανειστές του κληρονόμου που στρέφονταν εναντίον τους. Με τις νέες διατάξεις η περιουσία που κληρονομεί ο κληρονόμος (κληρονομική) ξεχωρίζει από την ήδη υπάρχουσα δική του (ατομική), και έτσι, με αυτόν τον τρόπο, υψώνεται τείχος προστασίας στην ατομική περιουσία από κληρονομικές οφειλές.
5. Ψηφιακή πλατφόρμα δημοσίευσης διαθηκών. Η πλατφόρμα με την ονομασία diathikes.gr είναι το ψηφιακό εργαλείο που λειτουργεί από την 1η Νοεμβρίου 2025 και παρέχει στους πολίτες τη δυνατότητα να αναζητήσουν με ασφάλεια την ύπαρξη διαθηκών, να αιτηθούν τη λήψη πιστοποιητικού περί δημοσίευσης ή μη δημοσίευσης διαθήκης, τη λήψη πρακτικού δημοσίευσης διαθήκης και να ζητήσουν την κήρυξη ιδιόγραφης διαθήκης ως κύριας.
Ολες αυτές οι διαδικασίες μέχρι πριν από λίγο καιρό γίνονταν μέσω των δικαστηρίων και απαιτούσαν ακόμα και ενάμιση χρόνο, ενώ τώρα πια έχουν περάσει υπό την ομπρέλα του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου και πολίτης – κληρονόμος δεν χρειάζεται να προσφεύγει στα δικαστήρια αλλά μπορεί σε διάστημα από 3 έως 7 ημέρες να έχει στα χέρια του όλα τα αναγκαία έγγραφα. Επιπλέον, με τη θεσμοθέτηση και τη λειτουργία του Μητρώου Αδημοσίευτων Διαθηκών επιχειρείται να μπει φραγμός στις πλαστές διαθήκες, η ύπαρξη των οποίων οδηγεί σε πολυετείς δικαστικές διενέξεις ολόκληρες οικογένειες.
