Σημαντικές αλλαγές με κοινωνικό πρόσημο για ζευγάρια που ζουν σε ελεύθερη ένωση, εκτός γάμου και χωρίς να έχουν συνάψει σύμφωνο συμβίωσης, φέρνει το νομοσχέδιο για το κληρονομικό δίκαιο, που σύντομα αναμένεται να τεθεί σε δημόσια διαβούλευση με ορίζοντα την ψήφισή του μέσα στο πρώτο τρίμηνο του 2026. Επειτα από σχεδόν οκτώ δεκαετίες το κληρονομικό δίκαιο εκσυγχρονίζεται και προσαρμόζεται όχι μόνο με τις οικονομικές συνθήκες, αλλά και με τα νέα κοινωνικά και δημογραφικά δεδομένα της εποχής μας, καθώς οι ανάγκες έχουν πλέον αλλάξει.
Στον πυρήνα του νομοσχεδίου, που αποτελεί καρπό των πολύμηνων συνεδριάσεων της νομοπαρασκευαστικής επιτροπής, υπό τον επίτιμο καθηγητή του ΕΚΠΑ και ακαδημαϊκό Απόστολο Γεωργιάδη, ο θεσμός της οικογένειας, προσεγγίζεται όμως υπό το πρίσμα της σύγχρονης εποχής, ώστε οι αλλαγές που σε λίγο καιρό θα γίνουν νόμος του κράτους να εξυπηρετούν όλες τις μορφές συμβίωσης που δημιουργούν ουσιαστικές προσωπικές σχέσεις και το δίκαιο οφείλει να αναγνωρίσει. Ετσι, η νομοθετική μεταρρύθμιση διευρύνει την προστασία σε πρόσωπα που, παρότι δεν είναι συγγενείς με την παραδοσιακή έννοια, αποτελούν μέρος της οικογενειακής ζωής του διαθέτη. Με τον τρόπο αυτόν ενισχύεται ο σεβασμός στη βούλησή του και αντιμετωπίζονται οι σύγχρονες κοινωνικές ανάγκες.
Ο υφυπουργός Δικαιοσύνης Ιωάννης Μπούγας σε δημόσιες τοποθετήσεις του έχει αναφερθεί ακριβώς σε αυτό το κοινωνικό πρόσημο, που έρχεται να υπηρετήσει το νέο κληρονομικό δίκαιο με διατάξεις που λειτουργούν ως «ασπίδα προστασίας» για τα ζευγάρια τα οποία ζουν σε ελεύθερη ένωση.
Και αυτό γιατί η νομοπαρασκευαστική επιτροπή δεν μπορούσε να μη λάβει υπόψη της ότι στην εποχή μας υπάρχουν πολλά ζευγάρια που είτε από επιλογή, είτε για λόγους ανεξάρτητους της δικής τους βούλησης δεν έχουν προχωρήσει ούτε σε γάμο (θρησκευτικό ή πολιτικό), ούτε σε σύμφωνο συμβίωσης. Σε αυτές τις περιπτώσεις, όταν ο ένας από τους δύο αιφνιδιαστικά αποβιώσει, ο άλλος παραμένει επί της ουσίας… ξεκρέμαστος, χωρίς να έχει οποιοδήποτε κληρονομικό δικαίωμα, ανεξάρτητα από τα χρόνια που είχαν μοιραστεί.
Το νέο «status»
Με το νέο κληρονομικό δίκαιο όμως αυτό το «status» έρχεται να αλλάξει και υπό προϋποθέσεις ο/η σύντροφος σε ελεύθερη συμβίωση αποκτά κληρονομικά δικαιώματα, υπό την αναγκαία προϋπόθεση να έχει προηγηθεί τριετής συμβίωση. Με ποιον τρόπο γίνεται αυτό; Καταρχάς με βάση τις ιδιαίτερα σημαντικές προωθούμενες μεταρρυθμίσεις για πρώτη φορά ο σύντροφος σε ελεύθερη συμβίωση έχει το δικαίωμα να διατηρήσει τη «συζυγική» στέγη για τουλάχιστον έναν χρόνο, εξασφαλίζοντας κατοικία.
Σε δεύτερο επίπεδο ο σύντροφος σε ελεύθερη ένωση αποκτά «δικαίωμα στο εξαίρετο», γεγονός που πρακτικά σημαίνει ότι δεν θα βλέπει πλέον την περιουσία να πηγαίνει στο Δημόσιο – όπως συχνά συμβαίνει μέχρι σήμερα – αλλά θα την κληρονομεί (με τριετή συμβίωση ως προϋπόθεση) ο σύντροφος που επιζεί. Με βάση το νομοσχέδιο ο επιζών σύντροφος εντάσσεται στην πέμπτη τάξη της κληρονομικής διαδοχής και αποκτά δικαίωμα κληρονομίας, εφόσον δεν υπάρχουν συγγενείς που καλούνται εκ του νόμου, όπως παιδιά, σύζυγος ή γονείς. Το νομοσχέδιο όμως ενισχύει την προστασία του επιζώντος συντρόφου όταν υπάρχουν παιδιά του εκλιπόντος. Ο σύντροφος διατηρεί την οικοσκευή, μπορεί να παραμείνει στην κοινή κατοικία για ένα έτος και, εφόσον είχε προσφέρει ουσιώδη και χωρίς αντάλλαγμα βοήθεια, δικαιούται χρηματική αποζημίωση.
Οι δύο προθεσμίες
Το «κλειδί» για την αναγνώριση των κληρονομικών δικαιωμάτων βρίσκεται σε δύο προθεσμίες: στον χρόνο που, με βάση τον νόμο, απαιτείται να είναι μαζί οι δύο σύντροφοι και στο διάστημα μέσα στο οποίο ο επιζών σύντροφος πρέπει να προσφύγει στη Δικαιοσύνη για να ελεγχθεί αν πληρούται η αναγκαία προϋπόθεση του νόμου. Ετσι, μέσα σε διάστημα τεσσάρων μηνών μετά τον θάνατο, ο/η σύντροφος μπορεί να υποβάλει σχετική αίτηση στο δικαστήριο, το οποίο θα ελέγξει αν συντρέχει η «ικανή και αναγκαία συνθήκη» για την κληρονομία, που είναι η συμπλήρωση τριών ετών συμβίωσης με τον κληρονομούμενο.
