Ο πρώην δικαστής Μπέρνχαρντ Σλινκ (γεν. 1944) έγινε διάσημος με το μπεστ σέλερ του Διαβάζοντας στη Χάννα, μια ευρηματική ανάγνωση της συλλογικής ενοχής του γερμανικού έθνους, που στην κινηματογραφική του εκδοχή απέφερε μεταξύ άλλων το Οσκαρ Α’ ρόλου στην Κέιτ Γουίνσλετ. Ο Γυρισμός είναι ένα ακόμη πιο ενδιαφέρον βιβλίο του Σλινκ, μια νέου είδους Οδύσσεια στον πολιτικά ταραγμένο 20ό αιώνα. Σε αυτό βάλλονται ευθέως ο ηθικός σχετικισμός και ο συνάδων πολιτισμικός μεταμοντερνισμός που, κατά τον συγγραφέα, συνδέονται απευθείας με τον φασισμό. Σε ένα άλλο πάλι μυθιστόρημά του [όλα από τις εκδόσεις Κριτική], την Ολγα, μια συμπαθής γερμανίδα δασκάλα γίνεται βομβίστρια στα ενενήντα της ωθούμενη από το ψυχολογικό βάρος ενός και βάλε αιώνα γερμανικού μεγαλοϊδεατισμού και επεκτατισμού.
Η πορεία του γερμανικού έθνους από τη συγκρότησή του σε σύγχρονο κρατικό μόρφωμα στο δεύτερο ήμισυ του 19ου αιώνα μέχρι την επώδυνη εμπλοκή του στους δύο Παγκοσμίους Πολέμους είναι η εμμονή του Σλινκ ακόμη και σε κάποια ελάσσονα έργα του. Οχι όμως εδώ, στο μεταφρασμένο από τον έμπειρο περί τη γερμανόφωνη λογοτεχνία Αποστόλη Στραγαλινό Μια ζωή ακόμα όπου, υπό το βάρος ίσως της ηλικίας έχουμε μια στροφή προς θέματα απολύτως προσωπικά – υπαρξιακού θα λέγαμε χαρακτήρα. Ο πρωταγωνιστής του βιβλίου, ο Μάρτιν, πρώην νομικός και ιστορικός του Δικαίου [όπως ο ίδιος ο συγγραφέας αλλά και οι περισσότεροι κεντρικοί ήρωές του], είναι εβδομήντα έξι ετών. Η πολύ νεότερη σύζυγός του, Ούλα, και ο μόλις εξάχρονος γιος του, ο Ντάβιντ, συγκεντρώνουν όλη του την προσοχή, την αγάπη και τη φροντίδα. Τους θεωρεί θείο δώρο στα έσχατα χρόνια του, τους αντίποδες, θα λέγαμε στη συναισθηματικά άνυδρη ως τότε ζωή του. Ωσπου μια σοκαριστική ιατρική διάγνωση [καρκίνος στο πάγκρεας] ανατρέπει τα πάντα: οι γιατροί τού δίνουν έξι μήνες ζωής και απ’ αυτούς οι μισοί μόνο προβλέπεται να είναι ανεκτοί.
Αναζήτηση απαντήσεων
Τι άλλο προλαβαίνει να κάνει για τους αγαπημένους του; Τι είδους πνευματική διαθήκη να αφήσει πίσω του; Τι θα ήθελε ακόμη να κάνει ο ίδιος που θα αντανακλά τις μύχιες επιθυμίες του και τι μπορεί να προσφέρει στους ζωντανούς; Ο Μάρτιν αναμετριέται με τα συναισθήματά του αναζητώντας απαντήσεις. «Νιώθω σαν το ατμόπλοιο να απομακρύνεται ολοένα και περισσότερο στη θάλασσα, να το βλέπω να γίνεται όλο και μικρότερο, μέχρι να γίνει μια λευκή κουκίδα που στο τέλος θα χαθεί κι αυτή. Ισως, όμως, να είμαι εγώ που απομακρύνομαι, […] αφού έχω πάρει τον δρόμο της ψηλής ακτής, κατευθύνομαι προς τα ενδότερα της στεριάς, και γι’ αυτό βλέπω τη θάλασσα και το ατμόπλοιο όλο και πιο μακριά».
Το ζεύγος ακολουθεί λίγο πολύ μια συνθήκη «συνειδητοποιημένης αμεριμνησίας», αναγκαίας σε παρόμοιες συνθήκες. Η Ούλα προσπαθεί να διαχειρισθεί ψύχραιμα τα πράγματα. Αλλωστε έχει τη δουλειά της ως γκαλερίστας, ζωγραφίζει τους δικούς της αφηρημένης τεχνοτροπίας πίνακες, και μια ολόκληρη ζωή την περιμένει όπου θα γνωρίσει πολλούς ακόμη άντρες, όπως με αναίτιο κυνισμό ομολογεί περί το τέλος. Καθ’ οδόν έχει αποδειχθεί πως έχει ήδη εραστή, έναν αξιοπρεπή πολεοδόμο που αφού ο Μάρτιν διαπιστώσει την ύπαρξή του και αρχίσει να τους παρακολουθεί κάπως εμμονικά, τον επισκέπτεται στο γραφείο του σαν για να του εκμαιεύσει μια δέσμευση καλής συμπεριφοράς απέναντι στους οικείους του μετά τον θάνατό του. Κανένα δράμα ωστόσο δεν συμβαίνει κατά τη διάρκεια της αφήγησης, οι όποιες πιθανές συγκρούσεις απουσιάζουν, και η όλη διαχείριση της κατάστασης εκ μέρους του Μάρτιν είναι γεμάτη ευγένεια και κατανόηση. Μοιάζει σαν να έχει αποδεχτεί κατόπιν εορτής το αφύσικο ενός γάμου με κοντά σαράντα χρόνια διαφορά, και ενός εξάχρονου γιου που θα μπορούσε να είναι και προπάππος του.
Ωστόσο ο Σλινκ αποφεύγει να αντιμετωπίσει μετωπικά τέτοια ζητήματα. Το κύριο ζήτημα που στοιχειώνει τον ήρωά του είναι τι έχει ήδη εισπράξει το παιδί από τον ίδιο, πώς μπορεί να κάνει όσο πιο ευχάριστες και δημιουργικές τις βδομάδες κοινής ζωής που απομένουν για τους δυο τους και τι πνευματική κληρονομιά θα αφήσει στον μικρό. Προς τούτο συντάσσει καθ’ υπόδειξη της Ούλα μια μακρά επιστολή που μας δίνεται σπαστά σε πλάγιους χαρακτήρες και όπου, απευθυνόμενος στον μελλοντικά έφηβο ή ώριμο άντρα πλέον γιο, ο Μάρτιν αναφέρεται σε περιστατικά και πρόσωπα της ζωής του με άξονες δύο μεγάλα θέματα: την αγάπη και τον Θεό. Αυτό γίνεται από μια σκοπιά, θα λέγαμε, Κριτικής Θεολογίας για αρχαρίους, αλλά οδηγεί σε προσέγγιση γήινων ηθικών ζητημάτων όπως η αφοσίωση, η πίστη και η ειλικρίνεια, διδακτικού σε γενικές γραμμές περιεχομένου.
Εν ολίγοις, το τελευταίο μυθιστόρημα του Μπέρνχαρντ Σλινκ, κομψά και ήρεμα γραμμένο, υποχωρεί εδώ από τα δύσκολα ιστορικά και φιλοσοφικά μονοπάτια του συγγραφικού παρελθόντος του, προς τις περισσότερο εύκολες γραμμές της αυτοεξιστόρησης που διακρίνουν μια νέα πανίσχυρη τάση στη ραγδαία γηράσκουσα Ευρώπη: μια λογοτεχνία της ώριμης τρίτης ηλικίας, της αρρώστιας και της μνημονικής αναμόχλευσης / ανασύστασης των ζωών οικείων και συγγενών [μητέρων, αδελφών ή πατεράδων]. Εχουμε λοιπόν ένα μυθιστόρημα που πραγματεύεται τη θνητότητα και τη συμφιλίωση με το πεπερασμένο της ζωής, ή αλλιώς με το πραγματικό της νόημα.
Το βιβλίο διαθέτει λεπτές υφολογικές αποχρώσεις και συναισθηματική γραφή. Με θαρραλέα αλλά υπερβολικά ευγενή και ορθόδοξη ματιά, απεικονίζει την υπαρξιακή αγωνία του ήρωά του λίγο πριν από το τέλος. Διαθέτει επίσης άφθονες στιγμές τρυφερότητας και οικειότητας. Θα μπορούσε – και ίσως θα έπρεπε αν είχε μεγαλύτερες φιλοδοξίες – να πραγματευθεί ζητήματα ερωτικής ζήλιας, συζυγικής δυσφορίας ή και περισσότερο νατουραλιστικού τύπου περιστατικά γύρω από τη φύση της ασθένειας. Αντ’ αυτών επιλέγεται η συναισθηματικά ήπια οδός, που αναπόφευκτα εκμαιεύει συγκινήσεις αλλά δεν αφήνει και πολλά ως διαθήκη στον μικρό γιο ή σε εμάς – καλά για την Ούλα ας μην το συζητάμε, ήδη πλέει σε άλλες θάλασσες.
Πολύ ωραίο, κυρίως ως τοπιογραφία, είναι το τέλος του βιβλίου όπου διεισδύει και αρκετή φύση ως λυτρωτική παράμετρος στην ανθρώπινη μοίρα. Απ’ αυτό αντλούμε για κατάληξη τον εξής συγκινητικό διάλογο πατέρα – γιου:
Ο Νταβίντ τον κοίταξε με σοβαρό ύφος. «Θα πεθάνεις τώρα;»
«Σύντομα. Οχι όσο είμαστε στη θάλασσα».
«Τότε να μείνουμε εδώ».
«Καλή ιδέα. Θα μείνουμε όσο μπορώ».
Bernhard Schlink
Μια ζωή ακόμα
Μτφ. Απόστολος Στραγαλινός
Εκδ. Κριτική 2025, σελ. 223
Τιμή 14 ευρώ
