Το 2026 βρίσκει την ΕΕ να υπερασπίζεται μόνη της διεθνώς τις αρχές της φιλελεύθερης δημοκρατίας, του κράτους δικαίου και της οικονομίας της αγοράς. Η επιρροή της Ενωσης αναμένεται να κλονιστεί σε πολλά σημεία του πλανήτη. Ωστόσο, εάν η ΕΕ επιθυμεί να παραμείνει ένας υπολογίσιμος διεθνής δρων, οι αξίες και οι αρχές της θα πρέπει να επικρατήσουν τουλάχιστον στη Γηραιά Ηπειρο.
Τα Δυτικά Βαλκάνια συνιστούν την «εσωτερική αυλή» της EE. Αποτελούν μια μικρή σε έκταση και πληθυσμό περιοχή, πλήρως περιστοιχισμένη από κράτη-μέλη της Ενωσης. Με οικονομικούς όρους, τα Δυτικά Βαλκάνια εξαρτώνται από την ΕΕ για το 62% του εξωτερικού εμπορίου τους, το 58% των εισερχόμενων ξένων επενδύσεων και τον κύριο όγκο της προσφερόμενης εξωτερικής αναπτυξιακής βοήθειας. Πάνω απ’ όλα, η προτροπή της ΕΕ στις χώρες των Δυτικών Βαλκανίων να υιοθετήσουν τις αρχές και τους κανόνες της συνδέεται με το ισχυρό κίνητρο της προσχώρησής τους ως νέα κράτη-μέλη.
Το 2026 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναμένεται να δημοσιεύσει τις προτάσεις της σχετικά με την προετοιμασία της ΕΕ για την ένταξη νέων μελών. Επί τάπητος τίθενται ζητήματα όπως ο περιορισμός των περιπτώσεων στις οποίες εφαρμόζεται η διαδικασία της ομοφωνίας για τη λήψη αποφάσεων στο Συμβούλιο Υπουργών, η αναθεώρηση των κανόνων που διέπουν τη σύνθεση των ευρωπαϊκών θεσμών και η αύξηση του προϋπολογισμού της Ενωσης. Πρόκειται για μεταρρυθμίσεις που θα αυξήσουν την αποτελεσματικότητα της λειτουργίας της ΕΕ και θα έπρεπε να είχαν υιοθετηθεί προ πολλού. Επομένως, με αφορμή την προοπτική ενός νέου γύρου διεύρυνσης της Ενωσης, τα κράτη-μέλη της καλούνται να ξεπεράσουν κάποιες από τις εθνικές ανησυχίες και επιδιώξεις τους για να κάνουν ένα νέο αποφασιστικό βήμα προς την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση.
Το 2026 θα φανεί, εξάλλου, σε ποιον βαθμό οι χώρες των Δυτικών Βαλκανίων είναι διατεθειμένες να ανταποκριθούν γρήγορα και αποτελεσματικά στην υλοποίηση των απαραίτητων μεταρρυθμίσεων.
Το Μαυροβούνιο έχει θέσει τον φιλόδοξο στόχο της ολοκλήρωσης των ενταξιακών διαπραγματεύσεων μέχρι το τέλος του έτους. Η επίτευξη αυτού του στόχου προϋποθέτει την εφαρμογή δύσκολων μεταρρυθμίσεων σε πεδία όπως η μεταρρύθμιση της δημόσιας διοίκησης και η πάταξη της διαφθοράς και του οργανωμένου εγκλήματος.
Η Αλβανία επιθυμεί να σημειώσει φέτος σημαντική πρόοδο στην υιοθέτηση του κοινοτικού κεκτημένου προκειμένου να ολοκληρώσει τις ενταξιακές διαπραγματεύσεις το 2027. Τα Τίρανα καλούνται, μεταξύ άλλων, να μεταρρυθμίσουν την εκλογική νομοθεσία, να προστατεύσουν την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης και να καταπολεμήσουν την ενδημική διαφθορά. Ταυτόχρονα, η Αλβανία εκκινεί εντατικές διαπραγματεύσεις με την Ελλάδα για την άμεση επίλυση όλων των διμερών διαφορών.
Η εδραίωση των μεταρρυθμίσεων στα Δυτικά Βαλκάνια συναρτάται από την ετοιμότητα της ΕΕ να τηρήσει τις δεσμεύσεις της. Το Μαυροβούνιο και η Αλβανία προσδοκούν ότι εάν εκπληρώσουν εγκαίρως τις ενταξιακές προϋποθέσεις, θα προσχωρήσουν στην Ενωση το 2028 και το 2029 αντίστοιχα. Λαμβάνοντας υπόψη ότι η διεύρυνση δεν είναι μια ιδιαίτερα δημοφιλής πολιτική, τα κράτη-μέλη της ΕΕ χρειάζεται να ξεκινήσουν να προετοιμάζουν τις κοινωνίες τους, εξηγώντας τι ακριβώς διακυβεύεται.
Η δυναμική που αναμένεται να αναπτυχθεί στην ενταξιακή πορεία της Αλβανίας και του Μαυροβουνίου μπορεί να αποτελέσει τον καταλύτη για εξελίξεις στην υπόλοιπη περιοχή. Για παράδειγμα, εάν η κυβέρνηση της Βόρειας Μακεδονίας πεισθεί ότι η ΕΕ αντιμετωπίζει τη διεύρυνσή της ως γεωπολιτική προτεραιότητα, οι επιφυλάξεις της για τη σκοπιμότητα της συνταγματικής αναθεώρησης που θα κατοχυρώσει τη θέση της βουλγαρικής μειονότητας ενδέχεται να καμφθούν. Παράλληλα, η Σερβία αναμένεται, σύμφωνα με τις εξαγγελίες του προέδρου της, να οδηγηθεί στη διεξαγωγή πρόωρων εκλογών στο τέλος του έτους.
Πιθανή ήττα του κυβερνώντος καθεστώτος μπορεί να θέσει τις προϋποθέσεις για τον τερματισμό της ραγδαίας δημοκρατικής οπισθοδρόμησης της χώρας, δίνοντας ώθηση στην ενταξιακή της πορεία. Παρομοίως, οι εκλογές του προσεχούς Οκτώβριου στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη φέρνουν την προσδοκία της ανάδειξης μιας συλλογικής ηγεσίας που θα αναζητήσει συναινετικές λύσεις για τη διακυβέρνηση της χώρας και την εφαρμογή μεταρρυθμίσεων.
Τέλος, το Κόσοβο, το οποίο προσέφυγε στις 28 Δεκεμβρίου στις κάλπες για δεύτερη φορά στο ίδιο έτος, αναζητεί τον σχηματισμό μιας σταθερής κυβέρνησης που θα εργαστεί για την εμπέδωση του κράτους δικαίου και την ανοικοδόμηση της εμπιστοσύνης στις σχέσεις με τη σερβική μειονότητα.
Το 2026 προμηνύεται να είναι μια κρίσιμη χρονιά για τα Δυτικά Βαλκάνια. Εάν οι αισιόδοξες προβλέψεις για το Μαυροβούνιο και την Αλβανία επιβεβαιωθούν, η μετασχηματιστική δυναμική της διεύρυνσης της ΕΕ θα γίνει αισθητή σε όλη την περιοχή.
Νικόλαος Τζιφάκης: Καθηγητής Διεθνών Σχέσεων, Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων, Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου
