Τον Μάιο του 2024 η Europol συνέλαβε εννέα άτομα με γεωργιανή υπηκοότητα, που φέρονταν να εμπλέκονται σε εγκληματική οργάνωση η οποία μεταξύ 2022-2024 έκλεβε σπάνια βιβλία από βιβλιοθήκες στην Ευρώπη. Το κύκλωμα είχε στόχο έργα ρωσικής λογοτεχνίας του 19ου αιώνα που βρίσκονταν σε διάφορες βιβλιοθήκες. Αφού τα έκλεβαν τα αντικαθιστούσαν με ψεύτικα αντίγραφα. Μάλιστα, σε ορισμένες περιπτώσεις οι επιτήδειοι παρίσταναν τους ακαδημαϊκούς για να αποκτήσουν πρόσβαση στα πολύτιμα βιβλία ώστε να μπορέσουν να δημιουργήσουν με ακρίβεια τα αντίγραφά τους. Μεταξύ των 170 βιβλίων που έκλεψαν έδειξαν ιδιαίτερη προτίμηση σε έργα του Αλεξάντερ Πούσκιν, με τέσσερις από τους τόμους αυτούς να αξίζουν περίπου 175.000 ευρώ έκαστος. Η αξία των κλεμμένων βιβλίων ξεπερνά τα 2,8 εκατομμύρια ευρώ. Οπως αναφέρει η «Guardian» για αυτό το ιδιόμορφο Grand Tour μιας οργανωμένης σπείρας με ρωσικές διασυνδέσεις, πρόκειται για ένα μεγάλης έκτασης έγκλημα που στόχο είχε τους λογοτεχνικούς θησαυρούς των μεγάλων βιβλιοθηκών της Ευρώπης. Μήπως λοιπόν πίσω από αυτές τις κλοπές υπήρχε κάποιο ευρύτερο σχέδιο ή πολιτικό κίνητρο;
Στις 16 Οκτωβρίου 2023, ένας νεαρός άνδρας και μια νεαρή γυναίκα κάθισαν στην πίσω σειρά της αίθουσας ανάγνωσης στον δεύτερο όροφο της Πανεπιστημιακής Βιβλιοθήκης της Βαρσοβίας στην Πολωνία. Οι κάρτες ανάγνωσής τους έγραφαν τα ονόματα Σιλβένα Χίλντεγκαρντ και Μάρκο Οραβετς.
Στο γραφείο μπροστά τους υπήρχαν οκτώ βιβλία με κιτρινισμένες σελίδες που είχαν παραγγείλει από την ιδιαίτερα φυλασσόμενη συλλογή της βιβλιοθήκης με εκδόσεις του 19ου αιώνα. Επρόκειτο για σπάνιες εκδόσεις κλασικών έργων ποίησης, δράματος και μυθοπλασίας από δύο μεγάλους ρώσους λογοτέχνες, τον Αλεξάντρ Πούσκιν και τον Νικολάι Γκόγκολ. Οι μελετητές κοίταξαν προσεκτικά τα βιβλία, τραβώντας φωτογραφίες με τα τηλέφωνά τους και μετρώντας με χάρακες τις διαστάσεις τους.
Αντίγραφα στη θέση τους
Οταν το δίδυμο δεν επέστρεψε από το διάλειμμα για τσιγάρο και οι επιτηρητές έλεγξαν το γραφείο τους, διαπίστωσαν ότι πέντε από τα οκτώ βιβλία είχαν εξαφανιστεί. Ενα από τα κλεμμένα έργα ήταν το αφηγηματικό ποίημα του Πούσκιν για τις περιπέτειες δύο παράνομων, «Οι αδελφοί ληστές». Οι κλέφτες μάλλον έστελναν ένα μήνυμα. Τις επόμενες ημέρες, μια πιο διεξοδική έρευνα στα ράφια και τους καταλόγους της βιβλιοθήκης αποκάλυψε ότι είχε προηγηθεί η κλοπή άλλων 74 βιβλίων ρωσικής λογοτεχνίας. Οι κλέφτες κατάφεραν να αποφύγουν την ανίχνευση αντικαθιστώντας τα βιβλία που είχαν κλέψει με αυτά που μια εφημερίδα περιέγραψε ως «υψηλής ποιότητας αντίγραφα» των πρωτοτύπων.
Η κλοπή στη Βαρσοβία δεν ήταν μεμονωμένο περιστατικό, αλλά ένας από τους τελευταίους σταθμούς της σειράς βιβλιοφιλικών εγκλημάτων που εκτυλίχθηκε από τη Βορειοανατολική έως τη Νοτιοδυτική Ευρώπη από την άνοιξη του 2022 έως τον χειμώνα του 2023. Περίπου 170 σπάνια ρωσικά βιβλία, αξίας άνω των 2,8 εκατομμυρίων ευρώ, εξαφανίστηκαν από τα ράφια της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Λετονίας στη Ρίγα, δύο πανεπιστημιακών βιβλιοθηκών στην Εσθονία, της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου του Βίλνιους στη Λιθουανία, της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Φινλανδίας στο Ελσίνκι, της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Τσεχικής Δημοκρατίας στην Πράγα, της Βιβλιοθήκης Ντιντερό στη Λυών, της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας, της Πανεπιστημιακής Βιβλιοθήκης Γλωσσών και Πολιτισμών στο Παρίσι, της Βιβλιοθήκης της Γενεύης στην Ελβετία, της Κρατικής Βιβλιοθήκης στο Βερολίνο και της Κρατικής Βιβλιοθήκης της Βαυαρίας στο Μόναχο. «Οσον αφορά την κλίμακα και την πολυπλοκότητα, δεν έχουμε αντιμετωπίσει ποτέ κάτι παρόμοιο στο παρελθόν», ήταν η δήλωση της εσθονής εισαγγελέως Λόρα Μπέλεν, η οποία ήταν από τους πρώτους εισαγγελείς που διερεύνησαν αυτές τις κλοπές. «Οι βιβλιοθήκες δεν έχουν συνηθίσει να θεωρούν τον εαυτό τους ως στόχο σοβαρών εγκλημάτων». Η υπόθεση ξεκίνησε να συγκλονίζει τον χώρο των βιβλιοθηκών και των ειδικών στις ιστορικές και σπάνιες συλλογές τους όταν άρχισαν να διαπιστώνουν ότι οι αναρίθμητες κλοπές ήταν συστηματικές και συντονισμένες.
Συγκεκριμένη τακτική
Η τακτική των κλεφτών ήταν συγκεκριμένη: δύο άτομα με ψεύτικες ταυτότητες ζητούσαν σπάνια ρωσικά βιβλία. Αν τους παρακολουθούσαν στενά, ο ένας αποσπούσε την προσοχή των βιβλιοθηκάριων και ο άλλος διέφευγε με τα βιβλία. Στην κλοπή της Βαρσοβίας προσποιήθηκαν ότι ήταν Σλοβάκοι, στο Ελσίνκι Πολωνοί. Στη Ρίγα ισχυρίστηκαν ότι ήταν ουκρανοί πρόσφυγες που ήθελαν να ερευνήσουν τη ρωσική ιστορία. Στο Παρίσι ήταν Βούλγαροι που μελετούσαν «τη δημοκρατία στη ρωσική λογοτεχνία του 19ου αιώνα». Ηδη από την άνοιξη του 2022, οι Αρχές είχαν αρχίσει να υποψιάζονται ότι δεν επρόκειτο για μεμονωμένα εγκλήματα. Τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους, η αστυνομία της Λετονίας συνέλαβε έναν άνδρα του οποίου το DNA είχε βρεθεί σε βιβλία που είχαν αφεθεί κατά τη διάρκεια της κλοπής στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ρίγας οκτώ μήνες νωρίτερα. Ο ύποπτος είχε κάρτες βιβλιοθηκών από το Μόναχο, το Βίλνιους, το Παρίσι, το Κίεβο και τη Βιέννη, καθώς και μια συλλογή από σφραγίδες βιβλιοθήκης και εργαλεία για την αποκατάσταση έντυπων υλικών, όπως ένα σετ βελόνες και κλωστές. Ο άνδρας, γεροδεμένος και φαλακρός, με γκρίζα γένια, ταυτοποιήθηκε από το διαβατήριό του ως Μπέκα Τσιρέκιτζε, πολίτης από τη Γεωργία, 46 ετών. Οι ερευνητές ανακάλυψαν ότι ασχολούνταν με εμπόριο αντικών και ότι είχε ποινικό μητρώο για κλοπές. Το DNA του ταίριαζε επίσης με αυτό που βρέθηκε στον τόπο της κλοπής βιβλίων τον Απρίλιο του 2022 στη γειτονική Εσθονία, όπου συνελήφθη και δικάστηκε.Η σύλληψη του Τσιρέκιτζε δεν ήταν το τέλος της ιστορίας, καθώς δεν έλεγε αν κάποιος του ανέθεσε την κλοπή των βιβλίων, κι έτσι με σφραγισμένο στόμα δέχτηκε την ποινή των τριάμισι ετών φυλάκισης. «Θα έλεγα ότι είναι μάλλον πιθανό να υπάρχει κάποια άλλη δύναμη που τον ώθησε να διαπράξει αυτές τις κλοπές. Αλλά δεν έχουμε καμία απόδειξη για το ποιος μπορεί να είναι αυτός».
Τον Μάρτιο του 2024, η ευρωπαϊκή υπηρεσία καταπολέμησης του εγκλήματος Eurojust δημιούργησε μια κοινή ερευνητική ομάδα με συμμετοχή αστυνομικών και εισαγγελέων από τη Γαλλία, τη Λιθουανία, την Πολωνία και την Ελβετία. Η Γεωργία προσκλήθηκε ως λειτουργικός εταίρος. Το διάστημα που ξεκίνησαν οι κλοπές συμπίπτει με την κλιμάκωση της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία (2022) και την αύξηση των πολιτισμικών εντάσεων. Κάποιοι εισαγγελείς, όπως ο Πολωνός Μπάρτος Γιάντι, θεωρούσαν αδύνατο μια ομάδα «συνηθισμένων» ληστών να οργανώσει τέτοιας κλίμακας χτύπημα χωρίς να έχει ένα είδος υποστήριξης από κάποιο κράτος.
Ο ένοχος – κλειδί
Οι συγχρονισμένες ενέργειες των δραστών σε πολλές χώρες, η επιλογή συγκεκριμένων τίτλων, η χρήση πλαστών εγγράφων αποτελούν ενδείξεις ότι ενεργούσαν με επαγγελματικό σχεδιασμό. Ο γρίφος άρχισε να ξεκαθαρίζει τον Απρίλιο του 2025. Ο Γεωργιανός Μιχαήλ Ζαμταράτζε, ο άνδρας που συνελήφθη στο αεροδρόμιο των Βρυξελλών τον Νοέμβριο του 2023, παρουσιάστηκε στο δικαστήριο του Βίλνιους στη Λιθουανία με την κατηγορία κλοπής 17 βιβλίων (αξίας πάνω από 600.000 ευρώ) από τη βιβλιοθήκη του πανεπιστημίου της λιθουανικής πρωτεύουσας τον Μάιο του 2023. Ο Ζαμταράτζε δεν αρνήθηκε την κλοπή, όμως την παρουσίασε ως έγκλημα ευκαιρίας, λέγοντας στο δικαστήριο ότι βγάζει εισόδημα αγοράζοντας και πουλώντας παλιά αντικείμενα και ότι είχε επισκεφθεί την πρωτεύουσα της Λιθουανίας με την πρόθεση να αγοράσει βιβλία, όχι να τα κλέψει. Τον περασμένο Ιούνιο, ο Ζαμταράτζε κρίθηκε ένοχος και καταδικάστηκε σε τρία χρόνια και τέσσερις μήνες φυλάκιση στη Λιθουανία. Ο δικαστής κατέληξε ότι ο κατηγορούμενος δεν ενήργησε μόνος του, αλλά δρούσε εντός «μιας οργανωμένης ομάδας, τα μέλη της οποίας, έχοντας μοιράσει ρόλους μεταξύ τους, επεδίωκαν να εκτελέσουν ένα οργανωμένο από πριν σχέδιο κλοπής βιβλίων και ανταλλαγής αυτών». Ο Μιχαήλ Ζαμταράτζε και ο Μπέκα Τσιρέκιτζε ήταν οι «εγκέφαλοι» της ομάδας, ενώ ένας κύκλος συγγενών και παλιών γνωστών εκτελούσε το σχέδιό τους. Μέσα σε αυτή την ομάδα υπήρχε μια μορφή συντονισμού, αλλά και στοιχεία ανταγωνισμού και αμοιβαίας εξαπάτησης. Οταν ανακρίθηκε από πολωνούς ερευνητές μετά τη δίκη στο Βίλνιους, ο Ζαμταράτζε ισχυρίστηκε ότι ήταν εκείνος που έκλεψε τα βιβλία από τη βιβλιοθήκη της Βαρσοβίας, αφήνοντας τον Μπέκα Τσιρέκιτζε (η ψευδής ταυτότητά του τον παρουσίαζε ως Μάρκο Οραβετς) και την Ανα Γκογκολάντζε (αντίστοιχα ως Σιλβένα Χίλντεγκαρντ) να κλέψουν άχρηστα ψεύτικα αντίγραφα.
Ωστόσο, η έλλειψη συνεργασίας των ευρωπαϊκών με τις ρωσικές Αρχές, καθώς συνεχίζονται οι γεωπολιτικές εντάσεις, καθιστά την ανάκτηση των βιβλίων πολύ δύσκολη έως και απίθανη για το άμεσο μέλλον.
