Μια ελεγεία {LF}για το δράμα {LF}του πρόσφυγα

Η καλλίφωνη Ελένη «θυμάται» ότι πέθανε στα έξι της χρόνια και δεν μπορεί να εξηγήσει πώς ζει σήμερα στο βαθύ γήρας των ενενήντα έξι χρόνων. Ακόμα ακόμα δεν έχει συνείδηση αν είναι στα αλήθεια ζωντανή. Θυμάται ότι όταν φοβόταν συνήθιζε να τραγουδά και τότε το μικρό στρουθοκαμηλάκι της, ο αγαπημένος της Στρούθος, το alter ego της, αναθαρρούσε και ψήλωνε. Και τώρα ψάχνει με εναγώνιο ζήλο να «ξαναβρεί εκείνη τη μικρή Ελένη και να την αναστήσει, να γίνει ξανά η μικρή Ελένη». Κοινός, άλλωστε, ανθρώπινος πόθος η επανασύνδεση με την παιδική ηλικία ή η διάσωση των παιδικών χρόνων από τα ναυαγισμένα χαλάσματα της ενήλικης ζωής. Ναυαγοσώστες στο έργο της διάσωσης η Μνήμη («μένει μια σταλίτσα, μια μαγιά μνήμης πάνω μας») και η Τέχνη, που επαναφέρουν τον χρόνο στην αφετηρία του για να αναπαλαιώσουν το παρελθόν ή να ανακαινίσουν το παρόν.

Με τη νέα νουβέλα του Δύο παράξενα πλάσματα ο Ανδρέας Μήτσου επανέρχεται στο πεδίο της βραχύσωμης πεζογραφικής φόρμας για να μας αιφνιδιάσει ευχάριστα μέσα από τον ευφάνταστο χειρισμό του μεταμορφωτικού και μαγικού στοιχείου, την αλληλοεισχώρηση των χρονικών επιπέδων της αφήγησης, την έκπληξη, το όνειρο ως αφορμή και γενεσιουργό πλαίσιο της αφήγησης. Από την οπτική μιας πιο κανονιστικής προσέγγισης θα έλεγε κανείς ότι πρόκειται για ένα αλληγορικό ελεγειακό σχόλιο στην εμπορική εκμετάλλευση του ανθρώπινου πόνου, τον βίαιο εκπατρισμό, την εικόνα των πνιγμένων μεταναστών που ξέβρασε η θάλασσα σε έρημες παραλίες. Ωστόσο, είναι, ταυτόχρονα, και μια συνθήκη αυτοαναφορικότητας, αφού η λογοτεχνική γραφή αυτοσυστήνεται ως πολυδύναμα επιδραστική καλλιτεχνική παρέμβαση: μεταμορφώνει πολύτροπα την πραγματικότητα, μετακινείται στον χρόνο, παίζει με τις αισθήσεις, συντηρεί τα πράγματα στη ζωή και καταλήγει να ηχεί ως δριμύ επικαιρικό σχόλιο για την ανθρώπινη βαρβαρότητα, τη μηδενική ανοχή στο διαφορετικό, το δράμα του πρόσφυγα, τον φθόνο για το ποιοτικά υπέρτερο («τον ξεχωριστό πάντα τον σκοτώνουν»).

Η κυρίαρχη παρουσία του (παρα)μυθικού στοιχείου στη νέα νουβέλα του Ανδρέα Μήτσου δεν είναι απλός εξωτερικός διάκοσμος, καθώς λειτουργεί ως αναγκαία συνθήκη για τη δόμηση και λειτουργία της αφήγησης. Ωστόσο, το (παρα)μυθικό στοιχείο δεν αποτελεί απλά ένα χρήσιμο «εργαλείο», αλλά συνυφαίνεται υποδόρια με την αποτρόπαιη επικαιρική πραγματικότητα. Οχι για να μετριάσει τον «πόνο του ανθρώπου και των πραγμάτων», αλλά ίσα ίσα για να τον αποδώσει πιο οξύ και αβάσταχτο. Στη γραφή του Μήτσου ο μύθος και η πραγματικότητα – ακόμα και το τρέχον επικαιρικό στοιχείο – από τη μια και από την άλλη το παρελθόν και το παρόν συνομιλούν, το ένα διαπερνά το άλλο, πέρα και πάνω από την ανθρώπινη σκέψη και βούληση, ώστε ο τόπος να γίνεται ου-τοπία, ο χρόνος α-χρονία και το συμβάν γενική αλήθεια. Ο μικρόσωμος Στρούθος γίνεται στρουθοκάμηλος και η Νίσυρος ανάγεται σε χώρο μαρτυρίου όχι κατ’ ανάγκη ανιχνεύσιμο με γεωγραφικές παραλλήλους. Σε αυτή την εκ πρώτης όψεως «αλλόκοτη» συνθήκη, η τέχνη αποκαθιστά την ημερότητα και την ομορφιά των πραγμάτων, κατανικά τους φόβους («έχουμε το τραγούδι μας για γιατρειά»), γιγαντώνει το θάρρος, παραμερίζει τις αναστολές που φέρνει η δειλία, ξορκίζει το κακό, περιφρονεί τον θάνατο και παίρνει τη σκαπάνη να σκάψει βαθιά μέσα μας για να ενορχηστρώσει την «απόκοσμη» όψη του κόσμου, λουσμένη στο φως της άχρονης αλήθειας: «Και όπως έτρεχα έτσι ξέφρενα τραγουδώντας, κατακλυσμένη από τέτοιες σκέψεις (…) τα δέντρα λύγιζαν το ένα μετά το άλλο καθώς περνούσα από μπροστά τους, και τα πουλιά μεγάλωναν, γίνονταν διπλά τριπλά, και την ίδια στιγμή ακολουθούσαν όλα μαζί, και τα έντομα άλλαζαν τα χρώματά τους, γίνονταν χρυσά, χρυσά και αμέτρητα πίσω μου».

Η αναδρομική ονειρική αφήγηση του Μήτσου, που εκπλήσσει με την έντεχνη μετάβασή της από το πεδίο της φαντασίας στην αληθοφάνεια του δημοσιογραφικού ρεπορτάζ, ενσωματώνει περίτεχνα όψεις μιας φιλοσοφικής σπουδής σε καταστατικούς όρους της ανθρώπινης ύπαρξης: τον χρόνο, την αγάπη, την ελευθερία, τον θάνατο, την πάλη του καλού με το κακό. Και όλα αυτά με τη μορφή μιας παραμυθικής διήγησης. Ισως γιατί όταν σου μιλούν για πράγματα που δοκιμάζουν τα όρια του ανθρώπινου πόνου, προτιμάς να τα εισπράττεις μέσα από «παραμύθια και παραβολές». Ισως γιατί, όπως έγραψε ο Γιώργος Σεφέρης, «τ’ ακούς γλυκότερα». Ισως γιατί «η φρίκη δεν κουβεντιάζεται».

Ο Θεοδόσης Ν. Νικολαΐδης είναι δρ Νεοελληνικής Φιλολογίας στο ΑΠΘ