Θρησκεία, εξουσία και επιβίωση

Είναι πολύς καιρός τώρα που ο ελέφαντας στο δωμάτιο ήταν το Ιράν. Στις 6 Οκτωβρίου 2023, το Ισραήλ ήταν περικυκλωμένο από οργανώσεις ευθέως χρηματοδοτούμενες ή πάντως ενισχυόμενες και ιδεολογικά συγγενείς προς την ιρανική κυβέρνηση. Ο ιρανός ηγέτης, στην καρδιά του χταποδιού, μπορούσε να παρακολουθεί τα τεκταινόμενα από το υπερπέραν με ένα υπόρρητο χαμόγελο ικανοποίησης.

Λιγότερο από δύο χρόνια μετά, ο εναγκαλισμός του Ισραήλ από τους αντιπροσώπους του Ιράν φαίνεται να τελειώνει. Η Χεζμπολάχ έχει σχεδόν εξαφανιστεί και η κυβέρνηση του Λιβάνου προσπαθεί να ξαναθέσει τη χώρα στα πόδια της. Η απελευθερωμένη από την οικογένεια Ασαντ Συρία γίνεται πεδίο έντονου ανταγωνισμού μεταξύ της Τουρκίας και του Ισραήλ, που ερίζουν για το ποιος θα επιβάλλει τα δικά του συμφέροντα στους πρώην ισλαμιστές που χαμογελούν με τη γραβάτα τους στον φακό και μιλούν για τη μονάκριβη σύζυγό τους. Η Γάζα είναι ένα απέραντο νεκροταφείο (οφειλόμενο και στη σαφή υπέρβαση των ευρύχωρων ορίων του ανθρωπιστικού δικαίου από την ισραηλινή κυβέρνηση) ενώ οι όποιοι επιζώντες της Χαμάς στηρίζονται στην ανθρώπινη απελπισία για την επόμενη γενεά κατατρεγμένων. Και μόνο οι Χούθι φαίνονται να επιβιώνουν, προστατευμένοι και από τη χωριστή συμφωνία που έκανε μαζί τους ο πρόεδρος Τραμπ.

Η επίθεση του Ισραήλ στις πυρηνικές εγκαταστάσεις του Ιράν είναι προφανές ότι βρίσκει τη θεοκρατική ηγεσία του σε εξαιρετικά δύσκολη θέση. Ο Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, επικεφαλής του συμβουλίου των γερόντων που επιβλέπουν την πολιτική ηγεσία της χώρας, έχει ήδη χάσει σε στοχευμένα χτυπήματα τη στρατιωτική ηγεσία, συμπεριλαμβανομένων των Φρουρών της Επανάστασης (που είναι και σημαντικός οικονομικός παράγοντας), καθώς και την αφρόκρεμα των πυρηνικών του επιστημόνων. Πυρηνικές και στρατιωτικές εγκαταστάσεις δέχονται συνεχώς πυρά, όχι μόνο από αεροπορικές επιδρομές αλλά και από επιθέσεις εκ του σύνεγγυς, που σημαίνει ότι οι ισραηλινές μυστικές υπηρεσίες δρουν ανενόχλητες μέσα στη χώρα έχοντας εξουδετερώσει την αντιαεροπορική της άμυνα. Αν και κανείς δεν θα ήταν χαρούμενος να βλέπει στα 86 του χρόνια να ανατρέπεται η πολιτική μιας ζωής, μπορεί κανείς να φανταστεί τη βαριά σκιά του Μεγάλου Ηγέτη να στοιχειώνει τα υπόγεια καταφύγια.

Την επαύριο της ισλαμικής επανάστασης το 1979, ο Χομεϊνί χαρακτήρισε τις ΗΠΑ ως τον «Μεγάλο Σατανά» και το Ισραήλ ως τον «Μικρό Σατανά», ορίζοντας την εξαφάνιση του κράτους του Ισραήλ, η ύπαρξη του οποίου συνιστά «προσβολή της θείας τάξης», καίριο σκοπό της εθνικής πολιτικής. Η δημιουργία του «δικτύου της αντίστασης», που καλείται να στραγγαλίσει το «σιωνιστικό καθεστώς», και η συνακόλουθη επιδίωξη πυρηνικής αυτονομίας τόσο για ειρηνικούς όσο και το πιθανότερο και για στρατιωτικούς σκοπούς, είναι η αναγκαία συνέχεια αυτής της πολιτικής. Ο τρέχων ρεαλιστικός κίνδυνος πλήρους ανατροπής της θέτει σε κίνδυνο ολόκληρη την ηγετική ομάδα ενώ η συστηματική της φυσική εξαφάνιση με στοχευμένες δολοφονίες αποσυντονίζει όλο το κοινωνικό και οικονομικό σύστημα εξουσίας της χώρας. Στη δεκαετία του 1980, ο Χομεϊνί μπόρεσε να διοχετεύσει την όποια κοινωνική ανησυχία προς έναν αιματηρό πόλεμο με το Ιράκ. Στρατιές νέων έτρεχαν άοπλοι στα ναρκοπέδια για τη δόξα του Αλλάχ σε μια εποχή που η ιρανική κοινωνία είχε έντονες αναμνήσεις από τις δύσκολες μέρες του Σάχη και προσδοκούσε σωτηρία σε γη και ουρανό. Δεν είναι το ίδιο τώρα καθώς ο κόσμος όλος είναι μάρτυρας της αναταραχής, που φαίνεται να υποβόσκει σε τούτη τη νεανική και εγγράμματη κοινωνία, συνεχιστές μιας παμπάλαιης αυτοκρατορικής παράδοσης και ενός ακόμη παλαιότερου και πλουσιότατου πολιτισμού.

Αν ο Χομεϊνί είχε το περιθώριο να μην κάνει πίσω, οι διάδοχοί του δεν έχουν αυτή την πολυτέλεια. Ομως η άτακτη αναθεώρηση της κρατικής ιδεολογίας τόσων δεκαετιών δεν είναι εύκολη υπόθεση. Η επίθεση κατά της χώρας δεν μπορεί παρά να ξυπνά τα εθνικά χαρακτηριστικά ενός περήφανου λαού και η έμπρακτη απόδειξη της ανικανότητας των επιγόνων να αμυνθούν του πατρίου εδάφους δεν μπορεί παρά να ενισχύει την αίσθηση της ταπείνωσης, που δημιουργεί αντισυσπείρωση και ενισχύει την κοινωνική συνοχή. Το Ιράν δεν είναι τεχνητό κράτος, αποτέλεσμα διαπραγματεύσεων στα σαλόνια του Λονδίνου ή της Λωζάνης. Παρά τη μακρόχρονη ύπαρξη μειονοτικών πληθυσμών, είναι και θα εξακολουθήσει να είναι μια χώρα συνεκτική και οργανωμένη, στο κέντρο μιας από τις πλέον ασταθείς και επικίνδυνες περιοχές του πλανήτη.

Η όποια προσπάθεια συνδιαλλαγής θα πρέπει επομένως να γίνει με όρους σεβασμού και αβροφροσύνης, πολύ μακριά από μεγαλογράμματες αναρτήσεις και δηλώσεις περί μονομερών αποφάσεων με προθεσμία δύο εβδομάδων. Η αναγκαία υποχώρηση θα (πρέπει να) είναι μια αυστηρά χορογραφημένη διαδικασία, με κομψά γυρίσματα και ευγενικές δηλώσεις – που θα παρακάμπτει τις ισραηλινές προκλήσεις καθώς η αίσθηση του Ισραήλ ότι το παιχνίδι τελειώνει ή τώρα ή ποτέ είναι, χωρίς αμφιβολία, η άλλη όψη αυτού του επικίνδυνου ταγκό.

Θα ανησυχούσε ασφαλώς τον ιμάμη η παντελής έλλειψη φίλων και εμφανών συμμάχων τούτη τη δύσκολη ώρα. Οι σουνιτικές ηγεσίες του Κόλπου, ακόμη και η γειτόνισσα Τουρκία, παρακολουθούν τα τεκταινόμενα από απόσταση, η Κίνα μιλά λίγο εξασφαλίζοντας συνεχείς ροές πετρελαίου και η Ρωσία προθύμως και μεγαθύμως θα κρατούσε η ίδια το πυρηνικό απόθεμα (και άρα τη δύναμη) του Ιράν. Το μεγάλο όπλο του αποκλεισμού των Στενών του Ορμούζ τινάζει στον αέρα την παγκόσμια οικονομία και κάνει εχθρούς ακόμη και τους διακριτικά ευμενώς  προσκείμενους. Ισως τελικά, η μόνη σωτηρία και για την ιρανική ηγεσία και για το πυρηνικό της πρόγραμμα έγκειται στην αδυναμία του Ισραήλ να καταφέρει το καταλυτικό χτύπημα χωρίς αμερικανική βοήθεια και στην απροθυμία του προέδρου Τραμπ να εκτεθεί στους ψηφοφόρους του εμπλεκόμενος σε έναν ξένο πόλεμο σε χώρα που κείται μακράν. Δεν θα ήταν χαρούμενος ο ιμάμης – και δεν ξέρω πόσο εισακούγονται οι παρακλήσεις του εκεί ψηλά…

Η Μαρία Γαβουνέλη είναι καθηγήτρια Διεθνούς Δικαίου στη Νομική Σχολή του Εθνικού & Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και γενική διευθύντρια του ΕΛΙΑΜΕΠ