Καπιταλισμός των κρατών και όχι των αγορών

Ο παγκόσμιας φήμης και αναγνώρισης ιστορικός των καπιταλισμών Τζοβάνι Αρίγκι (1937-2009) ήταν καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Τζονς Χόπκινς των ΗΠΑ. Εγραψε αυτό το εξαιρετικά σύνθετο σε ιδέες και προβληματισμούς βιβλίο το 1994. Από τότε αυτό αποτέλεσε βιβλίο αναφοράς στον χώρο της ιστορίας των καπιταλισμών. Γι’ αυτόν ο καπιταλισμός δεν είναι μόνο ένας κοινωνικο-οικονομικός σχηματισμός, αλλά συνεχιζόμενοι «συστημικοί κύκλοι χρηματοπιστωτικής επέκτασης και συσσώρευσης». Πολλοί εκθείασαν τα πορίσματά του, αλλά βρήκε και πολλούς κατηγόρους. Οι τελευταίοι τον κατηγόρησαν πως αυτοί οι «συστημικοί κύκλοι συσσώρευσης» εγκλωβίζουν την ανάλυση σε προκατασκευασμένα σχήματα. Τον κατηγόρησαν επίσης πως δεν προέβλεψε αρχικά τις προοπτικές της Κίνας. Αυτός έδειξε να συμμερίζεται το κενό της μη αναφοράς στην άνοδο της Κίνας και έγραψε ένα βιβλίο γι’ αυτό με τίτλο «Ο Άνταμ Σμιθ στο Πεκίνο» (Κουκκίδα 2021, μετάφραση Αλεξάνδρα Λυμπεροπούλου, Σπύρος Κακουριώτης) αλλά και ένα Υστερόγραφο στη Δεύτερη Εκδοση (2009), λίγο πριν φύγει από τη ζωή. Μια ζωή με μεγάλη συνεισφορά στην επιστήμη και στον δημόσιο διάλογο για το τι είναι τελικά ο καπιταλισμός των κρατών και όχι μόνο των αγορών.

Ο τύπος ΜCΜ’ χρησιμοποιείται για τη μεθοδολογική προσέγγιση αυτών των κύκλων. Το Μ είναι το χρηματικό κεφάλαιο μιας εποχής που σημαίνει ρευστότητα, ευελιξία, ελευθερία επιλογής. Το C είναι το εμπορευματικό κεφάλαιο, το οποίο συνδέεται με την ακαμψία και το κλείσιμο των επιλογών και το Μ’ σημαίνει διευρυμένη ρευστότητα, ευελιξία και ελευθερία επιλογής. Αυτή η προσέγγιση τον φέρνει κοντά στην ανάλυση του Μπροντέλ, συνεχιστής του οποίου και θεωρείται, σύμφωνα με την οποία η «χρηματοπιστωτική επέκταση» είναι σύμπτωμα ωριμότητας μιας επιμέρους καπιταλιστικής ανάπτυξης.

Ο διαρκής χρηματοπιστωτικός καπιταλισμός

Αντίθετα από τις θεωρίες του συρμού που θέλουν την επικράτηση του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού να είναι προϊόν των δεκαετιών της παγκοσμιοποίησης, ο Αρίγκι βλέπει διαφορετικές φάσεις επέκτασης του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου που χαράσσουν και το πλαίσιο λειτουργίας των «κύκλων» του ή των κατά Μπροντέλ «μακρών αιώνων». Σε κάθε συστημικό κύκλο συσσώρευσης υπάρχει ένα κράτος – πόλη ή ένα κράτος – έθνος ή μια αυτοκρατορία που ηγεμονεύει. Ετσι διακρίνει έναν κύκλο 220 ετών, από το 1400 έως το 1620, στον οποίο ηγεμόνευε η Γένοβα. Ακολούθησε μια περίοδος 180 ετών από το 1620 έως το 1800 υπό την ηγεμονία της Ολλανδίας και μια περίοδος 130 ετών από το 1800 έως το 1930 ηγεμονίας της Μεγάλης Βρετανίας. Ακολούθησε ο μακρύς εικοστός αιώνας υπό την ηγεμονία των ΗΠΑ που ξεκινά το 1870 με την «εναρκτήρια κρίση» της βρετανικής ηγεμονίας. Κάθε μετάβασης από τον έναν κύκλο στον άλλον προηγείται μια «εναρκτήρια κρίση», η οποία χαρακτηρίζει ακριβώς αυτή τη μετάβαση σε έναν νέο κύκλο χρηματοπιστωτικής επέκτασης, όπου η όποια παλαιά ηγεμονία παραμένει φθίνουσα. Εκεί οι δύο ηγεμονίες, αυτή που αποχωρεί και αυτή που την αντικαθιστά, «συμβαδίζουν». Ο θάνατος όμως ενός παλιού και η γέννηση ενός νέου κύκλου δεν είναι νομοτέλειες, εξαρτώνται από την ιστορική συγκυρία, από την επίδραση της ίδιας της γεωγραφίας και συναρτώνται με τη σχέση «παραγωγής, αγοράς και εξουσίας». Καπιταλισμός μόνο με αγορές χωρίς κράτος και εξουσία δεν υπάρχει. Ο διακρατικός ανταγωνισμός αποτελεί το συστατικό του στοιχείο και η μετάβαση από το εμπορικό στο χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο είναι ο πυρήνας του.

Οι τέσσερις κύκλοι

Οι Γενοβέζοι

Ο πρώτος γενοβέζικος κύκλος δεν ξεκίνησε από το μηδέν. Ακολούθησε στο δεύτερο μισό του 14ου αιώνα τις τάσεις ανάπτυξης του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού των άλλων ιταλικών πόλεων (Βενετία, Φλωρεντία, Μιλάνο κ.ά.) Στη Γένοβα, σ’ αντίθεση όμως με τη Βενετία και τη Φλωρεντία, πραγματοποιήθηκε μια μεταφορά του πλεονασματικού κεφαλαίου από το εμπόριο στην ιδιοκτησία γης και στην κρατική επέκταση και συγκρότηση. Σ’ αυτό πρωτοστάτησε η έγγεια γενοβέζικη αριστοκρατία. Αυτή αποσύρθηκε από το εμπόριο για να επενδύσει τα κέρδη της σε γη, κάστρα και στρατούς με όργανο της την Casa di San Georgio. Η Βενετία αποτέλεσε το πρότυπο ενός κρατικού (μονοπωλιακού) καπιταλισμού και η Γένοβα ενός κοσμοπολίτικου (χρηματοπιστωτικού) καπιταλισμού.

Οι Ολλανδοί

Ο δεύτερος συστημικός κύκλος συσσώρευσης είναι ο ολλανδικός. Οσο και να φανεί παράξενο αυτός ήταν λιγότερο καπιταλιστικός από τον γενοβέζικο και όχι περισσότερο. Η στροφή του προς το εμπόριο της Βαλτικής τού έδωσε αυτά που έχασε ο γενοβέζικος με το κλείσιμο των διόδων προς το εμπόριο της Ανατολής. Αλλά αυτό ήταν η αρχή. Αν τα κέρδη του εμπορίου της Βαλτικής επανεπενδύονταν στο εμπόριο, αυτό θα οδηγούσε στην άνοδο των τιμών αγοράς και στην πτώση των τιμών πώλησης. Το ολλανδικό πλεονασματικό κεφάλαιο επενδύθηκε στη γη και στη γεωργία, ενώ ταυτόχρονα το Αμστερνταμ μετατράπηκε σε κεντρική χρηματαγορά και κεφαλαιαγορά της ευρωπαϊκής κοσμοοικονομίας. Οι Ολλανδοί συνδύασαν τη στρατηγική της αυτάρκειας (Βενετία) με αυτήν της επέκτασης (Γένοβα). Αυτή όμως η «επιτυχία» σηματοδότησε και την εναρκτήρια κρίση της ολλανδικής ηγεμονίας που πριν από τα μέσα του 17ου αιώνα περίπου οδήγησε στη βρετανική ηγεμονία.

Οι Βρετανοί

Ο βρετανικός ιμπεριαλισμός, η στρατηγική δηλαδή της παγκόσμιας εδαφικής επέκτασης, συνεχίζει την εμβάθυνση της βιομηχανικής επανάστασης, η οποία ήδη είχε ξεκινήσει πολύ πριν τη βρετανική ηγεμονία. Η τελευταία είναι  ιμπεριαλιστική και εμπορική (Εταιρεία Ανατολικών Ινδιών – VOC αλλά και Δυτικών Ινδιών – GWC σε χαμηλότερο βαθμό). Χωρίς αυτό να σημαίνει πως το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο δεν κρατά και εδώ ισχυρές θέσεις. Το αντίθετο. Εν τέλει η Βρετανία ήταν ισχυρή όχι λόγω της βιομηχανικής της επανάστασης, όπως πιστεύεται, αλλά χάρη στην εμπορική και εδαφική της επέκταση.

Οι Αμερικανοί

Τα πάντα αλλάζουν για να μείνουν ίδια με τον αμερικανικό κύκλο συσσώρευσης που χαρακτηρίζει και τον μακρύ εικοστό αιώνα. Αυτός χωρίζεται σε τρεις περιόδους. Στην πρώτη που άρχισε μέσα στη βρετανική ηγεμονία και την εναρκτήρια κρίση της κατά τη δεκαετία του 1870 και τελείωσε το 1930· η δεύτερη από το 1930 έως το 1970 και η τρίτη φτάνει μέχρι την έναρξη της τερματικής κρίσης, τέλη της δεκαετίας του 1980 περίπου, της αμερικανικής ηγεμονίας. Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Εν αρχή ήταν ο αμερικανικός προστατευτισμός και η αμερικανική χρηματοπιστωτική επέκταση που οδήγησε στον εταιρικό καπιταλισμό, ο οποίος αντικατέστησε τις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις του βρετανικού καπιταλισμού. Η έναρξη (1870-1890) της αμερικανικής ηγεμονίας διεπόταν από δύο αρχές: πρώτη, τα χρέη φέρνουν ανάπτυξη και, δεύτερη, οι αγορές δεν πρέπει να είναι αρρύθμιστες, αν θέλουμε να έχουμε ανάπτυξη. Το ακριβώς αντίθετο συνέβη μετά το 1980 με τη θεοποίηση της «δημοσιονομικής πειθαρχίας» και της «ελεύθερης αγοράς». Η κινητήρια δύναμη της μετά το 1980 αμερικανικής ηγεμονίας είναι ο ισχυρός συνασπισμός των κυβερνήσεων με τις Μεγάλες Εταιρείες και η παγκόσμια χρηματοπιστωτική ασυδοσία. Στον 20ό αιώνα, «ο πολεμικός καπιταλισμός» του 18ου και 19ου αιώνα, για τον οποίο έγραφε ο Σβεν Μπέκερτ, αντικαταστάθηκε από τον καπιταλισμό του ηπειρωτικού στρατιωτικο-βιομηχανικού συμπλέγματος. Ηταν όμως ο προαναφερθείς αμερικανικός προστατευτισμός που κατέστρεψε το βρετανικό σύστημα παγκόσμιας αγοράς. Σήμερα έχουμε την επανάληψη της Ιστορίας ως φάρσας, όπως θα έλεγε και ένας άλλος παμμέγιστος στοχαστής. Μόνο που είναι η ίδια η Αμερική, η οποία επιβάλλει στον εαυτό της τον προστατευτισμό. Αυτογκόλ δηλαδή.

Τι θα ακολουθήσει {LF}την αμερικανική ηγεμονία;

Ο Αρίγκι υποστηρίζει τρεις κεντρικές θέσεις. Πρώτον η χρηματοπιστωτική επέκταση που χαρακτήρισε την παγκόσμια οικονομία τις τελευταίες δεκαετίες του εικοστού αιώνα δεν ήταν νέο φαινόμενο. Εχει την καταγωγή της στον 15^ο αιώνα και μετά. Είναι δηλαδή επαναλαμβανόμενη τάση του ιστορικού καπιταλισμού από τις πρώτες του αρχές. Δεύτερον, οι χρηματοπιστωτικές επεκτάσεις δεν αποτελούν επαναλαμβανόμενα με τον ίδιο τρόπο φαινόμενα, αλλά στιγμές θεμελιώδους αναδιοργάνωσης του καθεστώτος συσσώρευσης. Και τρίτον, η δυναμική του παγκόσμιου καπιταλισμού στηρίχθηκε στις χρηματοπιστωτικές επεκτάσεις αλλά και ανακόπηκε όταν αυτές έγιναν εντελώς ανεξέλεγκτες.

Τι θα ακολουθήσει την αμερικανική ηγεμονία; Ο Αρίγκι το 1994 έβλεπε τρεις προοπτικές. Πρώτον, τα παλιά κέντρα εξουσίας να ανακόψουν την πορεία της χρηματοπιστωτικής επέκτασης μέσα από την ανάδειξη μιας παγκόσμιας διακυβέρνησης, με τον σχηματισμό μιας αληθινά παγκόσμιας αυτοκρατορίας. Δεύτερον, το ανατολικό-ασιατικό και ιαπωνικό κεφάλαιο (τη δεκαετία του 2000 μιλά πλέον και για την Κίνα) να ηγεμονεύσει στον επόμενο κύκλο συσσώρευσης ή τρίτον, η ανθρωπότητα «να καεί στις φρικαλεότητες (ή στις ανδραγαθίες) της κλιμακούμενης βίας που συνοδεύει τη διάλυση της ψυχροπολεμικής παγκόσμιας τάξης (σ. 460). Κάτι σαν αυτό που κινδυνεύουμε να ζήσουμε σήμερα με τον Τραμπ. Ποιος είπε πως η μεγάλη επιστήμη δεν μπορεί να προβλέπει τις κοινωνικές τάσεις; Οχι ως νομοτέλειες αλλά απλά ως τάσεις εγγεγραμμένες στη λειτουργία των καπιταλισμών.

Δύσκολο έργο με πολλές, αν και σε σημεία επαναλαμβανόμενες, καινοτόμες θέσεις. Η απολυτοποίηση όμως του κριτήριου της χρηματοπιστωτικής επέκτασης υποτιμά σε πολλά σημεία τη σημασία της ταξικής πάλης για τη μετάβαση από τον ένα «κύκλο» στον άλλο. Εξαιρετική η μετάφραση του πολύπειρου σε τέτοια δύσκολα κείμενα Γιώργου Καράμπελα. Συγχαρητήρια στην Εστία και στους ανθρώπους της σειράς «Ιστορία και Πολιτική» για τις επιλογές τους.