Συνταγματικός χάρτης, αβέβαιος προορισμός

Σε 50 χρόνια δημοκρατίας, με ακραίες πολιτικές εντάσεις και οριακές κοινωνικές και οικονομικές αναταράξεις, το θεσμικό θεμέλιο του πολιτεύματος αποδείχθηκε επαρκές και ανθεκτικό. Στο Σύνταγμα του 1975 επελέγη η αποθάρρυνση των αναθεωρήσεων (αυτό που οι νομικοί αποκαλούν «αυστηρό Σύνταγμα»), με μια βαριά διαδικασία αναθεώρησης, που αφενός απαιτεί χρόνο (με ψηφοορίες δύο διαδοχικές βουλευτικές περιόδους) και αφετέρου επιβάλλει ένα σημαντικό διάστημα – τυπικά 5ετία, πρακτικά παραπάνω – χωρίς δυνατότητα αναθεώρησης. Μια καίρια αλλαγή, όμως, του περιβάλλοντος που καλείται να ρυθμίσει το Σύνταγμα αφορά ακριβώς τους ρυθμούς της αλλαγής, την ταχύτητα με την οποία μεταβάλλεται η εξωτερική συνθήκη. Για παράδειγμα, μπορούν να περιληφθούν στον συνταγματικό χάρτη ρυθμίσεις για τεχνολογίες αιχμής (όπως η τεχνητή νοημοσύνη) που θέτουν σημαντικά κοινωνικά, νομικά και ηθικά ζητήματα; Και πώς δεν θα βρισκόταν η χώρα πολύ σύντομα είτε με την τροχοπέδη ενός αρτηριοσκληρωτικού θεσμικού πλαισίου είτε με την ανάγκη να παρακάμπτει το Σύνταγμά της;

Σε μια αναθεώρηση του Συντάγματος τον πρώτο λόγο έχουν οι συνταγματολόγοι. Αλλά δεν πρέπει να έχουν τον πρώτο, τον τελευταίο και τον αποκλειστικό λόγο. Επειδή ακριβώς υπάρχουν πολλά και κρίσιμα ζητήματα που καλείται να θίξει αλλά δεν μπορεί να λύσει οριστικά η αναθεωρητική διαδικασία, η επιτυχία της (που θα κριθεί βέβαια εκ των υστέρων και εκ του αποτελέσματος) εξαρτάται από παραμέτρους πέρα από τη νομοτεχνική πλευρά της. Στην πραγματικότητα, αυτό που χρειάζεται είναι να εξελιχθεί παράλληλα με μια ευρύτερη δημόσια συζήτηση για το πού πηγαίνει η χώρα – και για το ποιες συνταγματικές ρυθμίσεις χρειάζονται για να πετύχει όποιους στόχους θέσει. Το ζητούμενο είναι μια ευρύτερη συναίνεση για την κατεύθυνση της χώρας. Εχουμε εύγλωττα και πρόσφατα ιστορικά προηγούμενα. Για την ένταξη στο ευρώ δεν έγινε δημοψήφισμα. Ούτε για τη διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων. Διαμορφώθηκε και στις δύο περιπτώσεις, όμως, ένα κοινωνικό κλίμα που ήταν καθοριστικό για την επιτυχία δυο εξαιρετικά δύσκολων (και για τους ξένους καταδικασμένων εν τη γενέσει τους) εγχειρημάτων. Αντίθετα, ούτε δημόσια συζήτηση έγινε, ούτε κλίμα διαμορφώθηκε για τις απαιτήσεις της επόμενης μέρας του ευρώ ή για την αξιοποίηση της άυλης και υλικής ολυμπιακής κληρονομιάς. Τα αποτελέσματα είναι γνωστά.

Μια τέτοια δημόσια συζήτηση ξεκινά αναγκαστικά από την περιγραφή εθνικών στόχων και την καταγραφή των συνταγματικών τους προϋποθέσεων. Οι κοινοβουλευτικές πλειοψηφίες είναι τελικά απαραίτητες, και διαδικαστικά επιβεβλημένες, αλλά στην τελική φάση. Για την ώρα, τα πράγματα είναι απλά. Η αντιπολίτευση θα δώσει σε όλα αρνητική ψήφο, ώστε να μην έχει λευκή επιταγή η επόμενη κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Η κυβέρνηση έχασε την αξιοπιστία της όταν εξασφάλισε συναίνεση στον τρόπο εκλογής Προέδρου της Δημοκρατίας χωρίς διάλυση της Βουλής για να προδώσει το πνεύμα της συμφωνίας με την επιλογή κομματικού προσώπου. Η συναίνεση χρειάζεται στην ώρα της. Τώρα είναι η ώρα να ξεκαθαρίσουν προθέσεις, κοινωνικές αναφορές, εθνικοί στόχοι. Και για την ώρα βλέπουμε μόνο, όπως στο θέμα της μονιμότητας των δημοσίων υπαλλήλων, την εργαλειοποίηση της αναθεώρησης για τις ανάγκες της πολιτικής συγκυρίας.

Το Σύνταγμα είναι ο χάρτης. Για να έχει χρησιμότητα πρέπει κανείς να ξέρει πού πηγαίνει.