Γεωοικονομία: {LF}αναπαλαίωση του 1945

^«Χρόνια ασχολούμαι και δεν θα μου πείτε πώς λειτουργεί το μαγαζί μου». Οταν ο Κέινς προσπαθούσε να αποτρέψει την κατρακύλα προς τη Μεγάλη Υφεση, τα επιχειρήματά του προσέκρουαν στον δογματισμό της «κοινής λογικής». Στη Γενική Θεωρία, το 1936, έγραφε: «Ανθρωποι της πράξης που πιστεύουν ότι, προσωπικά, είναι τελείως ανεπηρέαστοι από κάθε επιμόλυνση από τη διανόηση είναι συνήθως δέσμιοι κάποιου ξεπερασμένου οικονομολόγου».

Ο πρόεδρος Τραμπ είναι σίγουρα «Ανθρωπος της Πιάτσας». Εμφορείται από εμπεδωμένες απόψεις για, μεταξύ άλλων, τα κάλλη των δασμών. Ομως, ποιος ξεπερασμένος οικονομολόγος δεσμεύει τη σκέψη του; Ποιο οικονομικό υπόδειγμα τον καθοδηγεί;

Το ερώτημα έχει περισσότερο από φιλολογικό ενδιαφέρον. Η ύπαρξη ενός καθοδηγητικού υποδείγματος, ενός μοντέλου, προσδίδει λογική υπόσταση στις πράξεις του οικονομικού ανθρώπου. Αν αυτός, σκεπτόμενος, εφαρμόζει κάποιο μοντέλο, τότε οι επιλογές του δεν είναι τυχαίες, η δε συμπεριφορά του καθίσταται κατανοητή και προβλέψιμη.  Το πρόβλημα με τους δασμούς στις ΗΠΑ είναι ότι αντίκεινται σε κάθε οικονομικό σχήμα που προκύπτει από γνωστές σχολές οικονομικής θεωρίας. Ο αριθμός τους, δόξα τω Θεώ, δεν είναι μικρός: από τον μαρξισμό, μέσω των διαφόρων κεϊνσιανισμών εκτείνονται στα πέρατα του νεοφιλελευθερισμού. Οι θεμελιωτές της θεωρίας, Σμιθ, Ρικάρντο, Μαρξ και κάτω, θα παρακολουθούσαν εξίσου απορημένοι.  Ολες οι σχολές θεωρούν ότι είναι το οικονομικό συμφέρον που υπαγορεύει πολιτικές επιλογές. Ομως, στην ανάλυση του Προέδρου, ισχύει το ανάποδο. Η οικονομία είναι εργαλείο σε μια πολιτική διαμάχη. Ετσι εξηγούνται αποφάσεις οι οποίες καταφανώς θίγουν το οικονομικό συμφέρον του επισπεύδοντος (όπως διαπίστωσε και ο Ιλον Μασκ). Το κενό έρχεται να καλύψει ο νεοπαγής κλάδος των «Γεωοικονομικών», δηλαδή «η αξιοποίηση της οικονομικής δύναμης μιας χώρας προκειμένου να εξασκεί επιρροή σε ξένες δυνάμεις για να εξασφαλίσει γεωπολιτικές ή οικονομικές επιδιώξεις». Το προβάδισμα δηλαδή ανατίθεται στην πολιτική, η οποία υπαγορεύει την οικονομία. Το ζητούμενο είναι η συντήρηση και επέκταση της ηγεμονίας – ανεξάρτητα από αμοιβαία συμφέροντα. Το διεθνές εμπόριο είναι εργαλείο για την εξάσκηση ηγεμονίας: ο κόσμος του Μεγάλου Παιχνιδιού, όπως το αντιλαμβανόταν ο Τζένγκις Χαν, ή οι Ρωμαίοι Αυτοκράτορες.

Η αφετηρία της προσέγγισης συναντάται σε βιβλίο του Albert Hirschmann «Εθνική ισχύς και η δομή του διεθνούς εμπορίου». O οικονομολόγος εκείνος, γνωστός για άλλες συνεισφορές (π.χ. για την παραμονή αντί αποχώρησης από εθελοντικές ενώσεις) δημοσίευσε το βιβλίο αυτό το 1945, με τις πληγές του Πολέμου νωπές. Εισηγήθηκε έναν δείκτη της δεσπόζουσας θέσης μιας χώρας που βασιζόταν στο μερίδιό της σε διμερείς συναλλαγές. Το εμπόριο σε αυτή τη θεώρηση λειτουργεί ως εργαλείο ιμπεριαλιστικής επιβολής προς εμπορικούς εταίρους. Αυτοί αντιμετωπίζονται όχι ως ισότιμοι συνεργάτες (όπως στα διεθνή οικονομικά) αλλά ως αντίπαλοι προς καθυπόταξη. Οπως δηλαδή σήμερα.

Βλέποντας το 1946 την Ευρώπη σε συντρίμμια, η νέα Μεγάλη Δύναμη συνειδητοποίησε ότι η ανοικοδόμηση απαιτούσε συνεργασίες: η μεταφορά πόρων  προς την καθημαγμένη ήπειρο ήταν επένδυση για το συμφέρον του ηγεμόνα. Οι ιδέες του Hirschmann μετακόμισαν στη μελέτη του ανταγωνισμού. Ο δείκτης  χρησιμοποιείται ως μέτρηση ισχύος σε ολιγοπώλια (δείκτης Herfindahl). Το βιβλίο ξεχάστηκε. Η λογική των (διμερών) Ντιλ, ενταγμένη στο «Πρώτα η Αμερική», δεν θα εξέπληττε τον αναλυτή του 1945. Το αν θα είναι αποτελεσματικά τα Ντιλ με τους δικούς τους όρους, απομένει ζητούμενο.

Ο Πλάτων Τήνιος είναι ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιά