Ασκήσεις ισορροπίας

Πλησιάζουμε στου δρόμου τα μισά. Στα μισά της τετραετίας, δηλαδή. Σε λίγες ημέρες κλείνουν δύο χρόνια από τις εκλογές του Μαΐου του 2023. Δυο χρόνια μόνον; Εχουν συμβεί τόσα και τόσο δραματικά, ο κόσμος γύρω μας έχει αλλάξει τόσο και με τόσο δυσοίωνο τρόπο, ώστε μοιάζει να μας χωρίζει από εκείνη την Κυριακή του Μαΐου πολύ περισσότερο από μια διετία. Μια ολόκληρη εποχή.

Πολιτικά, άλλωστε, εκείνες οι εκλογές είχαν σημάνει και για την ελληνική σκηνή το τέλος μιας εποχής. Εκλεινε ένας περίπου δεκαετής κύκλος, όπου το πολιτικό σύστημα έδειχνε να έχει βρει, μετά την κονιορτοποίηση του 2012, ένα νέο, έστω χαμηλότερο, σημείο ισορροπίας. Οι περισσότεροι στοιχημάτιζαν τότε ότι ένας νέος δικομματισμός, ΝΔ – ΣΥΡΙΖΑ, θα ήταν το σχήμα του μέλλοντός μας. Μπορεί να μην είχε την πολυσυλλεκτικότητα και τις θηριώδεις διαστάσεις (80% και πάνω) του κλασικού δικομματισμού ΠΑΣΟΚ – ΝΔ, που είχε ταφεί κάτω από τα συντρίμμια της κρίσης. Μπορεί να ήταν κάτι σαν «δικομματισμός τσέπης». Μα επειδή βλέπουμε το μέλλον με τα γυαλιά του παρελθόντος, άλλο πολιτικό σχήμα δεν μπορούσαμε να δούμε.

Σ’ εκείνες τις εκλογές, λοιπόν, πριν από δύο χρόνια, το σχήμα διαλύθηκε οριστικά. Ο λόγος της δύναμης των δύο πρώτων κομμάτων βρέθηκε από το 40-32 που ήταν το 2019, στο 41-20, για να ανοίξει η ψαλίδα στο 40,5-17,8, στις επαναληπτικές εκλογές του Ιουνίου. Ο δικομματισμός δεν ήταν πια «μικρός». Ηταν νεκρός.

Και ποιο θα ήταν το νέο σημείο ισορροπίας; Νέα στοιχήματα. Για κάποιους μήνες διαβάζαμε αναλύσεις που υποστήριζαν ότι το σχήμα του μέλλοντος θα είναι ένα μοντέλο «κυρίαρχου κόμματος». Κάτι σαν το Χριστιανοδημοκρατικό Κόμμα στη μεταπολεμική Ιταλία ή τη Σοσιαλδημοκρατία στη μεταπολεμική Σουηδία. Οι ιστορικές αναλογίες ήταν εξ αρχής προβληματικές – αναφέρονταν σε εποχές όπου οι ιδεολογικές ταυτίσεις ήταν ισχυρές, τα κόμματα είχαν στέρεους οργανωτικούς δεσμούς με την κοινωνία και η κομματική ταυτότητα ήταν σχετικά σταθερή. Η προφητεία έδειξε τα όριά της πολύ γρήγορα. Από τους πρώτους μήνες του 2024 η δυσαρέσκεια, η απογοήτευση, η αρνητική αξιολόγηση των επιδόσεων της κυβέρνησης κυριαρχούσαν στις δημοσκοπήσεις. Και η δύναμη του πρώτου κόμματος είχε μετακινηθεί από την περιοχή του 40% σε εκείνη του 30%.

Οι ευρωεκλογές επιβεβαίωσαν την τάση. Το «κυρίαρχο κόμμα» πρώτευσε με μόλις 28%. Τι έχει αλλάξει στον ένα χρόνο που μεσολάβησε; Ως προς την πρώτη θέση, τίποτε. Η εκρηκτική αναβίωση του δράματος των Τεμπών προκάλεσε κλυδωνισμούς στο κυβερνητικό μπλοκ, που τώρα ίσως υποχωρούν. Σενάρια εσωκομματικών αναταραχών έρχονται και φεύγουν από το προσκήνιο. Οι τελευταίες δημοσκοπήσεις δείχνουν μια τάση επιστροφής στα ποσοστά των ευρωεκλογών. Αλλά τα ποσοστά του 2023 δεν φαίνεται πιθανό να επαναληφθούν. Ο πρώτος, χωρίς αντίπαλο, μοιάζει ακόμη πιο αδύναμος. Εκτεθειμένος στο απρόβλεπτο των «γεγονότων» και σε μια διάχυτη, αδιαμεσολάβητη δυσαρέσκεια που δεν ενοποιείται σε αίτημα αλλά διαβρώνει σαν σκουριά.

Με την πρώτη θέση ασάλευτη, τους τελευταίους μήνες διαβάζουμε τις δημοσκοπήσεις για να δούμε ποιος θα είναι, αυτή τη φορά, δεύτερος. Η δεύτερη θέση αλλάζει χέρια από μήνα σε μήνα. Τον Οκτώβριο ήταν  ακόμη ο ΣΥΡΙΖΑ, που πληρώνει βραδυφλεγώς την αποτυχία του ως αντιπολίτευση και τον εξευτελισμό του με το κάζο Κασσελάκη. Τον Νοέμβριο είχε περάσει δεύτερο το ΠΑΣΟΚ, επενδύοντας στην ελπίδα να αναβιώσει ο παλιός δικομματισμός, στις εργοστασιακές του ρυθμίσεις. Τον Φεβρουάριο είχε προσπεράσει η μονοπρόσωπη πολιτική επιχείρηση περιορισμένης ατζέντας της Ζωής Κωνσταντοπούλου. Κάποια σημάδια δείχνουν ότι η σειρά μπορεί να αλλάξει ξανά. Οχι γιατί το ΠΑΣΟΚ ανεβαίνει. Μα γιατί η Πλεύση ίσως βρήκε ταβάνι.

Εδώ βρισκόμαστε, λοιπόν. Στου δρόμου τα μισά, τα σενάρια αναβίωσης του δικομματισμού έχουν διαψευστεί. Το σχήμα του «κυρίαρχου κόμματος» είναι ελάχιστα πειστικό, όταν τον «κυρίαρχο» επιλέγει μόνον ο ένας στους τρεις. Ενα θρυμματισμένο, κατακερματισμένο τοπίο καθρεφτίζεται στις δημοσκοπήσεις. Κι ένα νέο σημείο πολιτικής ισορροπίας δύσκολα διακρίνεται στον ορίζοντα. Οσο τουλάχιστον ο κυρίαρχος πολιτικός λόγος αντικρίζει το κενό αμήχανα. Και επαναλαμβάνει τον παλιό εαυτό του.

Τα πολιτικά κόμματα μοιάζουν καθηλωμένα στο παρελθόν τους. Μιλούν πάντα την παλιά, αυτάρεσκη γλώσσα ενός κομματικού ανταγωνισμού υψηλών τόνων αλλά περιορισμένου ακροατηρίου. Τη γλώσσα ενός πολιτικού μεσσιανισμού, που υπόσχεται όσα όλοι ξέρουν ότι δεν μπορούν να γίνουν. Συνομιλούν με επιμέρους αιτήματα επιμέρους ομάδων πίεσης, αλλά δεν έχουν βρει μια νέα κεντρική ιδέα, ένα σχέδιο, έναν εθνικό στόχο που να δίνει νόημα και να κινητοποιεί.

Η κυβερνητική παράταξη επενδύει στην πιθανότητα να επαναλάβει, με μια καμπάνια παροχών και μικροβελτιώσεων, σε συνδυασμό με τον φόβο που εμπνέει το διεθνές περιβάλλον και η αδυναμία της αντιπολίτευσης, έναν επιτυχημένο εκβιασμό αυτοδυναμίας – που και να απέδιδε θα οδηγούσε απλώς σε μια ακόμη μεγαλύτερη και πιο επικίνδυνη ανισορροπία την επόμενη μέρα. Το ΠΑΣΟΚ διεκδικεί τη δεύτερη θέση σε μια μάλλον ανέφικτη προοπτική επιστροφής σε έναν ανταγωνιστικό δικομματισμό. Και οι προτάσεις για σχήματα συνένωσης δυνάμεων της αντιπολίτευσης διατυπώνονται ανέμπνευστα. Διεκπεραιωτικά. Είτε με όρους παλιομοδίτικου «αντιδεξιού μετώπου», είτε με την μπακαλίστικη λογική μιας πρόχειρης συγκόλλησης, χωρίς πολιτική προετοιμασία, προγραμματική επεξεργασία, και «εθνικό αφήγημα», απλώς με την προσδοκία ότι το άθροισμα θα υπερβεί την ανεπάρκεια των επιμέρους.

Η πολιτική ισορροπία παραμένει ατελής και εύθραυστη. Και αυτό είναι διπλά επικίνδυνο. Αναστέλλει κάθε μεταρρυθμιστική φιλοδοξία, καθηλώνει σε μια πελατειακή μικροδιαχείριση, σε μια εποχή που ένας ανεμοστρόβιλος αλλαγών σαρώνει τον κόσμο γύρω μας. Και, το χειρότερο, μεγεθύνει την αποσύνδεση του πολιτικού συστήματος από τον κόσμο που θα έπρεπε να εκπροσωπεί. Το κάνει να αδειάζει κοινωνικά και να στεγνώνει πολιτικά, αφήνοντας εκτός εκπροσώπησης όλο και μεγαλύτερα ακροατήρια. Περιμένοντας να συμβεί ένα «γεγονός» που θα τινάξει το καπάκι ή να βρεθεί ο επιδέξιος δημαγωγός που θα γεμίσει με οργή το ρεζερβουάρ του και θα επιδιώξει να μας ευθυγραμμίσει με αυτό που μοιάζει να είναι, αυτή τη στιγμή, η κυρίαρχη διεθνής τάση – αυθεντικά αυταρχική και ψευδεπίγραφα αντισυστημική.