Ανάσταση στα Σπάτα

Μνήμη παπα-Διαμαντή Αυγουστίδη

Μόλις την πήγαν για οικιακή βοηθό στο σπίτι του παππού, στις ανηφοριές της Καλλίπολης, όπου ζούσαν και πολλοί παλιοί ναυτικοί σαν κι αυτόν, δέχτηκε να μένει μαζί του βράδυ – πρωί. Ισως να κέρδιζε πιο πολλά ως αποκλειστική νοσοκόμα σε κλινικές, μα αυτός, ο κυρ Φώτης, έτσι που την καλοδέχτηκε, «τι κάνεις πουλί μ’ (ντόφτας πουλόπο’ μ’;)», ζεστάθηκε η καρδιά της με το βλέμμα του.

Από τα μέρη της Μαύρης Θάλασσας είχαν έρθει οι δικοί της, ούτε δέκα χρονών δεν ήταν, όταν σαν κυνηγημένα πουλιά έφυγαν από τη Σάντα, πέρα από την Τιφλίδα μετά τον πόλεμο που ξέσπασε στη Γεωργία – είχε ακόμη βαθιά κρυμμένα μέσα της τα τρυφερά ακούσματα της ποντιακής λαλιάς από την καλομάνα της, τη γιαγιά Κερική: «Εγώ νύχτες κι κοιμούμαι, ύπνος δε με βαραίνει, τα πρωινά μέχρι το μεσημέρι να ξαπλώνω, εσύ να φτιάχνεις το νοικοκυριό σου, εγώ με σουρβάν (σούπα) με φασούλια, λάχανα, χοσάφ (κομπόστα) με ξερά φρούτα άλλο κε θέλω».

Η κόρη του την είχε προειδοποιήσει πως ο παππούς έπινε αλογάριαστα, γι’ αυτό «να κλειδώνει στο ερμάρι τα μπουκάλια» της μήναε που μάζευε αυτός με μυστήριο τρόπο. Μετά τον θάνατο της γυναίκας του από ένα φονικό τροχαίο (και δεν είπε της μάνας μου), παράγινε, δεν υποφέρεται το πείσμα του, δεν ακούει πως κινδυνεύει να πάθει κίρρωση, και το άσθμα του στο τελικό στάδιο, ως πότε θα το πολεμάει με τα εισπνεόμενα και τον νεφελοποιητή, κι όταν τον πιάνει η κρίση σφυρίζει η αναπνοή, χάνει το χρώμα του…», έλεγε με την έξαψη που προσθέτει στη μανία η υπερβολή. Μα δεν την ένοιαζε τόσο η υγεία του, αλλά προσπαθούσε να καταπνίξει τις ενοχές της για την αδιαφορία της και την επιθυμία της να απαλλαγεί από την παρουσία του «παράξενου αυτού γέρου». Δούλευε, όχι μακριά από το πατρικό τους, μα στους πέντε μήνες που έμενε εκεί, η Σόνια εμφανίστηκε ξένη κι απόμακρη μόνο για λίγο – είχαν, βλέπεις, με τον αδελφό της μαλώματα για τα κληρονομικά και θεωρούσε αίτιο τον πατέρα της, που έδειχνε μεγαλύτερη αδυναμία για τον γιο του, που «έτονε ξενιτέας», ξενιτεμένος στις Κάτω Χώρες.

Ο κυρ Φώτης, αργά τ’ απόγευμα, έτρωγε, έπαιρνε μια χούφτα φάρμακα από ένα κουτάκι με συρταράκι, αυτή έμενε στο παιδικό δωμάτιο με την τηλεόρασή της, κι έραβε σε μεταποιήσεις ρούχων – όλη τη λάτρα του σπιτιού την είχε αποτελειωμένη, αυτός στο καναπεδάκι της κουζίνας, με ακουστικά για να μην την ενοχλεί, βυθιζότανε στα δικά του, στους αξέχαστους σκοπούς με τη λύρα και τον κεμεντζέ «πολλά τραγούδια ξέρω, άμα φωνή πα’ κι έχω», έλεγε σα ντροπαλό παιδί «πολλά να λέω επορώ, ολίγα κι κανίνταν (πολλά να λέγω, μπορώ, μα και τα λίγα δε με φτάνουν)».

Οταν βράδιαζε, την καλούσε, Σονίτσκα, πουλί μ’, άναψε «άψον το φως» (έτσι καμπουριαστός, δεν έφτανε τον διακόπτη), κι έβγαζε από μια μεγάλη δερμάτινη τσάντα ένα μπλοκ ζωγραφικής και με ξυλομπογιές έκανε τα σχέδιά του, αντιγράφοντας φωτογραφίες από τα χώματα εκείνα τα πατρογονικά. Χαράματα τον έβρισκε σκυμμένο στο τραπέζι με το ποτηράκι του αδειανό – πάντα είχε τον τρόπο να το γεμίζει παρά την απαγόρευση της σκληροτράχηλης κόρης του. Με τον καιρό, η Σόνια κατάλαβε πως το σπατιώτικο μοσχάτο που το προμήθευε ένας φίλος του, που τον έλεγαν «ο δέσκαλον» – ήταν χτίστης από το Κορωπί. Κι όταν ξημέρωνε, την φώναζε σβήσε, «νεύσον» το φως – και αυτός βάδιζε σέρνοντας τις παντοφλίτσες του για ύπνο μέχρι το μεσημέρι.

i i i

Μια μέρα, της εξήγησε πως καταγίνονταν να σχεδιάσει την πυρκαγιά που ξέσπασε στο Τσάμπασιν, εκεί ψηλά στα βουνίσια λιβάδια, στα παρχάρια, με τους ατέλειωτους πευκώνες και τους καταρράκτες, πάνω απ’ της Κερασούντας τα μέρη που παιδευόντανε τα καλοκαίρια από την ελονοσία… «Μανούλα μου, ρίζα μου, άκσον ατό με το αηδόνι μας τον Χρύσανθο…», κι έβαλε ν’ ακουστεί το τραγούδι δυνατά, σα να αποχαιρετούσε μια ζωή που δεν την όριζε πια.

Εκάεν και το Τσάμπασιν

κι επέμναν τα ντουβάρια γιαρ, γιαρ

κλαίν’ του Θεού τα πουλόπα,

Κλαίν τα πεγαδομάτια (τα μάτια των πηγαδιών)

κλαίν’ τ’ έμορφα τα ελάτια

κι άλλο δεν επέμνεν μονάχον σαχτάρ (στάχτη)…

ναι, να λέω σε, τίποτα δεν έμεινε “τιδέν κ’ επέμνεν”…

Σε λίγες μέρες, πήρε την απόφαση, «θα με πας στον ξενώνα, στα Σπάτα, Γαλιλαία το λένε, ο δάσκαλος τα κανόνισε, η κόρη μου ίσως και να ξενοιάσει κι εκεί πα’ θα… κι έκανε με το χέρι του την κίνηση του τέλους.

Πήγαν με τα ελάχιστα και αναγκαία μέχρι τον σταθμό στην πλατεία του Δημοτικού θεάτρου στον Πειραιά. Πριν μπουν στο μετρό, «ας πεταγόμαστε απέναντι στο γαλακτοπωλείο, η ψυχή έρχεται στον τόπο της απ’ το μπογάζι, παναπεί απ’ το λαρύγγι», έλεγε η καλομάνα μου, «πάρε ό, τι τραβάει η καρδιά σου», αυτός παράγγειλε κανταΐφι με παγωτό καϊμάκι, γέμισαν ένα κουτί με τουλουμπάκια, που το τύλιξαν με μια όμορφη κόκκινη κορδέλα, σ’ ένα άλλο έβαλαν ραβανί, «για να κεράσουμε τους ξένους που δικοί μας θα γίνουν», και γύρισαν στον σταθμό και μπήκαν στο μετρό. Κατέβηκαν Δουκίσσης Πλακεντίας και με το λεωφορείο έφτασαν στα Σπάτα. «Εδώ ερχόμαστε με τη συχωρεμένη, πριν ξεπατώσουν αμπέλια και λιόδεντρα για τα έργα, γέμιζα εγώ τη νταμιτζάνα με κρασάκι, άναφτε κείνη το κερί της στον ναό, ακουγόταν θάματα και σημεία από το 1932, τότε που είχε εμφανιστεί ο ίδιος ο Χριστός σε μια χωριατοπούλα, άλλοτε σαν ζητιάνος, κάποτε σαν φτωχοκαλόγερος, λέγοντάς την να ξεχώσουν μια πέτρα κοντά σε ένα φούρνο με άσβεστο φως, τη μισή πέτρα να την βάλουν στα θεμέλια, και την άλλη στην εξώθυρα της εκκλησιάς χαράζοντας την εικόνα του Αναστημένου».

Προσκύνησαν και βγήκαν στο προαύλιο – αριστερά τους υψώνονταν ο ξενώνας «ανακουφιστικής φροντίδας».

Οταν τον άφησε στο δωμάτιό του, τακτοποίησε τη φορητή συσκευή οξυγόνου δίπλα του, το σπαστό Πι, και έβαλε σε βάζο τα φρεσκοκομμένα μανουσάκια, που φούντωναν αμέτρητα στις γύρω πλαγιές αυτήν την εποχή. Καθώς τον αποχαιρετούσε, της είπε «όσα χρόνια μου έμειναν εσέν κορτσόπον μου κι ανασπάλλω (δεν σε ξεχνώ)».

i i i

Βγαίνοντας έξω, σε ένα υπαίθριο πάγκο με εικονίτσες, θυμιάματα και τάματα, αγόρασε ένα βιβλιαράκι: Τα Μεσόγεια του κυρ Αλέξανδρου. Είχε ακουστά, όχι από το σχολείο, όσο από κάτι έργα στην τηλεόραση, για τον Παπαδιαμάντη.

Μες το λεωφορείο της επιστροφής, ξεφυλλίζοντας τις σελίδες, διάβασε πως σε δύο αθηναϊκά διηγήματά του, στη «Βοσκοπούλα» και στα «Τραγούδια του Θεού», τον φιλοξενούσε, ανήμερα του Πάσχα, ένας «γενναίος φίλος του» και «αφού αποφάγαμεν κι ετσουγκρούσαμεν τα κόκκινα αυγά, κι είχαμε κενώσει τα τρία τέταρτα της χιλιάρικης – ήτο ωραίον ρετσινάτο, όλον άρωμα και πτήσις και αφρός – έψαλεν ο γέρων Φίλιππος το Χριστός Ανέστη (ο κυρ Στέφανος το ψήσου γίδα ψήσου και ροδοκοκκινίσου), ηθέλησα κ’ εγώ να ειπώ το αλλέγρο, το Αναστάσεως ημέρα / λαμπρυνθώμεν λαοί / Πάσχα, Κυρίου Πάσχα…».

Το λεωφορείο διέσχιζε τη Μαραθώνος, και η Σόνια, σα να έβλεπε τον «πάππο τον Φώτη», να βρίσκεται κι αυτός σε μια γιορταστική παρέα εδώ κάπου στα Μεσόγεια, με τους εύθυμους κρασοπατέρες – να ‘ταν στο Μαρκόπουλο, στα Σπάτα, στην Παιανία, στο Κορωπί; – σ’ «ένα δροσερό, μαγευτικό χωριό, στο κέντρο γοητευτικού οροπεδίου ανάμεσα σε ράχεις, όπου ευωδιάζει ο θύμος, η φασκομηλιά και το ύσσωπο, και όπου τα πεύκα – αχ, θυμήσου και το Τσάμπασιν με τ’ αγέραστά του δέντρα – σαν χειροκρατούμενα παιδιά, να σείονται με μία κίνηση από την ίδια ριπή του βορρά, που κατέρχεται από το ύψος της επιβλητικής Πεντέλης… το οροπέδιο όλο ηλιοφεγγές ευωδίαζε άνοιξίν και ζωή… μυριάδες στρουθιών κελαηδούσαν χαρμονικώς στα δάση και μια κόρη με στέρνα εύκολπα σχηματισμένα όπισθεν λευκής εμπροσθέλας, έβαινε με ελαφρό βήμα, πρόσωπον λάμπον με αίγλη, η ποίησις υποκαθιστά την πραγματικότητα εις πνεύμα, Α! περικαλλής, καλλίμορφη μορφή… Α! οπτασία!…».

Τη μεγάλη ημέρα του Πάσχα, «πολλές σούβλες περιεστρέφοντο με τα σφαχτά στο πυρ, και αμέτρητες κανάτες με αφρίζοντα ρηνίτη έφεραν πολλές γύρες δια κοινού ποτηριού, από στόματος εις στόμα» – στον μυρωμένο αέρα και τη μεθυστική ατμόσφαιρα.

Κι ίσως το βράδυ της Ανάστασης να έβγαινε κι ο κυρ Φώτης στο μπαλκόνι του ξενώνα, δίπλα από την εκκλησιά του Χριστού στα Σπάτα, κι ακουμπισμένος στην κουπαστή, με μια αστόλιστη, απλή λαμπάδα, να άκουγε ευχές αγάπης, χαρούμενους ασπασμούς, και μια αναλαμπή, λιωμένο χρυσάφι, δώρο αναπάντεχο για τους μοναχικούς, να παρηγορούσε κι αυτόνα, καθώς θα ψιθύριζε «κι ανασπάλλω σε χαρά μου».

Ο Γιάννης Πατσώνης είναι πεζογράφος