Ο λαός είναι τα έθιμά του

Τα ελληνικά έθιμα στην ιστορική διαχρονική πορεία τους εκφράζουν τον ερχομό της άνοιξης, το πέρας του χειμώνα και το ξεκίνημα της ανθοφορίας μετά τον χειμώνα και τη νέκρωση της φύσης. Με αυτά συνδυάστηκε η Ανάσταση του Χριστού και γι’ αυτό είναι τόσο σημαντικά για τους Ελληνες. Παλαιότερα, είχαν άμεσο συσχετισμό με τον αγροτοκτηνοτροφικό πολιτισμό, καθώς είναι εορτολογικοί σταθμοί για τον άνθρωπο που συνεχίζει να βιώνει κάθε Πάσχα την Ανάσταση του Χριστού.

Ενα ακόμη βασικό χαρακτηριστικό που συνδέει τον Ελληνα με τα πασχαλινά έθιμα είναι η συσχέτισή τους με τον τόπο καταγωγής, τη «μικρή πατρίδα» που μεγάλωσε και ανατράφηκε, που έμαθε να τιμά με νοσταλγία. Τα περισσότερα από αυτά γεννήθηκαν εδώ, ωστόσο κάποια έχουν υιοθετηθεί από άλλες θρησκείες και πολιτισμούς και έχουν ενσωματωθεί στον σύγχρονο τρόπο τέλεσής τους – για παράδειγμα, τα κόκκινα αβγά τα οποία έχουν προέλευση από την αρχαιότητα. Η ιδέα, επίσης, ενός θεού που πάσχει, πεθαίνει και ανασταίνεται υπάρχει και πριν από τον χριστιανισμό σε πάρα πολλές θρησκείες της Μέσης Ανατολής και της ανατολικής λεκάνης της Μεσογείου.

Τα έθιμα μορφοποιούνται από τους ανθρώπους που τα τελούν. Τέτοια φαινόμενα συναντούμε σε έθιμα τα οποία, αν και αρχικά αφορούσαν τη γονιμότητα, συνδέθηκαν με την αντίσταση του λαού σε ποικίλους κατακτητές, εκφράζοντας μια παράδοση ανταρσίας και ανυπακοής, όπως λόγου χάρη οι παραδοσιακοί αθλητικοί αγώνες.

Ενα από τα πιο γνωστά, το οποίο αποσκοπεί στην αποτροπή του κακού και στην επίτευξη της γονιμότητας, είναι το κάψιμο του Ιούδα, χωρίς να αποτελεί σε καμία περίπτωση έκφραση αντισημιτισμού. Ο λαός καίει το ομοίωμα του Ιούδα λόγω της προδοσίας του και όχι λόγω της φυλετικής καταγωγής του. Το κάψιμο του Ιούδα επίσης συνδέεται με την επίτευξη της γονιμότητας της φύσης και με την ελπίδα να αναζωογονηθούν τα χωράφια και οι καλλιέργειες μέσω του ραντισμού τους με τη θεωρούμενη ως γονιμική στάχτη του.

Τα έθιμα αντικατοπτρίζουν το φρόνημα του λαού και ανοίγουν δρόμο στον άνθρωπο για να δομήσει την ταυτότητά του. Δεν είναι τυχαίο ότι τη Μεγάλη Εβδομάδα οι άνθρωποι γεμίζουν τις εκκλησίες σε όλη την Ελλάδα, ως αποτέλεσμα και έκφραση πίστης, ελπίδας και ψυχικής ανάτασης. Βλέποντας τη μεγάλη εικόνα, ο λαός είναι τα έθιμά του, γι’ αυτό και συνεχίζει να τα τελεί με αφοσίωση και προσδοκία.

Ο Εμμανουήλ Βαρβούνης είναι καθηγητής Λαογραφίας – κοσμήτορας της Σχολής Κλασικών και Ανθρωπιστικών Σπουδών του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης