Η γεωπολιτική του θαλάσσιου εμπορίου

Το 2025 αναδεικνύεται σε χρονιά σταθμό για το διεθνές θαλάσσιο εμπόριο, καθώς οι γεωπολιτικές προκλήσεις προκαλούν δραστικές ανακατατάξεις στις ενεργειακές αγορές και στις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού. Οι βασικές απειλές προέρχονται από τις συνεχιζόμενες επιθέσεις κατά εμπορικών πλοίων στην Ερυθρά Θάλασσα, την αυξημένη πιθανότητα κλιμάκωσης εντάσεων στον Περσικό Κόλπο, τις κυρώσεις εις βάρος κομβικών χωρών παραγωγής ενέργειας, καθώς και τον εντεινόμενο γεωπολιτικό και γεωοικονομικό  ανταγωνισμό μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Κίνας.

Η Ερυθρά Θάλασσα, από όπου διέρχεται περίπου το 12% του παγκόσμιου εμπορίου, εξακολουθεί να αποτελεί εστία αστάθειας, καθώς οι επιθέσεις σε εμπορικά πλοία υπονομεύουν την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας στην περιοχή. Οι συνεχιζόμενες συγκρούσεις στην Υεμένη και ο τερματισμός της εκεχειρίας στη Γάζα έχουν μετατρέψει τον θαλάσσιο διάδρομο μεταξύ Βαβ-ελ-Μαντέμπ και Σουέζ σε επικίνδυνο πέρασμα, με άμεσες συνέπειες για τον παγκόσμιο εμπορικό χάρτη. Σε πολλές περιπτώσεις, ποντοπόρα πλοία – όπως μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων και δεξαμενόπλοια – αποφεύγουν πλέον τη Διώρυγα του Σουέζ, επιλέγοντας την παράκαμψη μέσω του Ακρωτηρίου της Καλής Ελπίδας. Η επιλογή αυτή επιμηκύνει τον χρόνο μεταφοράς κατά 10 έως 12 ημέρες, αυξάνει σημαντικά το κόστος ναύλωσης και εντείνει τη συμφόρηση σε βασικά λιμάνια της δυτικής Αφρικής και της Μεσογείου.

Η ένταση στον Περσικό Κόλπο, λόγω του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν, δημιουργεί σοβαρές ανησυχίες για την ασφάλεια του θαλάσσιου εμπορίου στην περιοχή. Η Τεχεράνη έχει προειδοποιήσει πως, σε περίπτωση επίθεσης, ενδέχεται να κλείσει τα Στενά του Ορμούζ – κρίσιμο πέρασμα από όπου διέρχεται περίπου το 30% του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου πετρελαίου. Με τον Ντόναλντ Τραμπ να έχει δώσει δίμηνο τελεσίγραφο για την επίτευξη συμφωνίας, η απειλή μιας στρατιωτικής σύγκρουσης με τις ΗΠΑ ή και το Ισραήλ γίνεται ολοένα πιο ορατή. Μια τέτοια εξέλιξη θα είχε εκτεταμένες επιπτώσεις: θα προκαλούσε απότομη διακοπή ροών πετρελαίου και LNG, εκτίναξη των ναύλων, αύξηση του ασφαλιστικού κόστους για πλοία στην περιοχή, καθώς και ανακατεύθυνση εμπορικών ροών μέσω πιο μακρινών και δαπανηρών διαδρομών. Η αστάθεια αυτή δεν θα επηρέαζε μόνο τις αγορές ενέργειας, αλλά θα διατάρασσε ευρύτερα το παγκόσμιο εμπόριο και τις αλυσίδες εφοδιασμού.

Η Ρωσία, το Ιράν και η Βενεζουέλα παραμένουν υπό αυστηρές οικονομικές κυρώσεις, με τις ΗΠΑ να εντείνουν τις πιέσεις προς χώρες όπως η Κίνα και η Ινδία, που συνεχίζουν να εισάγουν πετρέλαιο από τα εν λόγω κράτη. Οι δευτερογενείς κυρώσεις εστιάζονται πλέον και στον τομέα της ναυτιλίας, δημιουργώντας σημαντικούς κινδύνους για τους εμπλεκόμενους στην εμπορική θαλάσσια μεταφορά. Η άνθηση των λεγόμενων «σκιωδών» μεταφορών, με δεξαμενόπλοια που κινούνται χωρίς ενεργό Automatic Identification System ή φέρουν σημαίες ευκαιρίας, αυξάνει το ρίσκο και δυσχεραίνει τον έλεγχο της κατάστασης. Τα δεξαμενόπλοια επηρεάζονται άμεσα, καθώς η εμπλοκή τους σε δρομολόγια που παραβιάζουν καθεστώτα κυρώσεων μπορεί να οδηγήσει σε μαύρες λίστες, βαριά πρόστιμα ή αποκλεισμό από βασικά λιμάνια. Επιπλέον, η πρόθεση της κυβέρνησης των ΗΠΑ να επιβάλει τέλη ελλιμενισμού σε όσα πλοία ναυπηγούνται στην Κίνα – που μπορεί να φθάνουν στο ύψος του 1,5 εκατ. δολαρίων – ενδέχεται να επιφέρει περαιτέρω αναδιάταξη στις θαλάσσιες μεταφορές.

Σε αυτό το περιβάλλον κυρώσεων, δασμών, εμπορικών πολέμων και παρασκηνιακών συναλλαγών, η εμπορική ναυτιλία βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα ολοένα πιο περίπλοκο πλέγμα ρίσκου, νομικών συνεπειών και λειτουργικών προκλήσεων. Η ελευθερία της ναυσιπλοΐας δεν πρέπει να θεωρείται πλέον δεδομένη και αυτό αλλάζει το γεωπολιτικό πλαίσιο του θαλάσσιου εμπορίου.

Ο Αθανάσιος Πλατιάς είναι ομότιμος καθηγητής Στρατηγικής, Πανεπιστήμιο Πειραιώς, πρόεδρος Συμβουλίου Διεθνών Σχέσεων.

Η Μαρία Μπερτζελέτου είναι αναλύτρια Γεωπολιτικών & Ναυτιλιακών Θεμάτων, The Signal Group