Το μετέωρο βήμα της Ευρώπης

«Στόχος μου είναι να διασφαλίσω ότι τόσο η Γαλλία όσο και συνολικά η Ευρώπη θα συνεχίσουν να συνεργάζονται ενθέρμως με τον Καναδά, ο οποίος είναι η πιο ευρωπαϊκή από τις μη ευρωπαϊκές χώρες» είπε την περασμένη εβδομάδα ο νέος πρωθυπουργός του Καναδά Μαρκ Κάρνεϊ κατά τη συνάντηση που είχε με τον Εμανουέλ Μακρόν στο Παρίσι. Παράλληλα, όμως, εμφανίστηκε συγκρατημένος για το πώς θα εξελιχθούν τα πράγματα με τις ΗΠΑ, ο πρόεδρος των οποίων αντιμετωπίζει τον Καναδά ως την 51η Πολιτεία του. «Οπως και εσείς, είμαι αποφασισμένος να διατηρήσω όσο το δυνατόν πιο θετικές σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες» είπε χαρακτηριστικά ο Κάρνεϊ.

«Είναι πολλοί αυτοί που μας καλούν να επιλέξουμε ανάμεσα στις ΗΠΑ και την Ευρώπη. Ομως, ο Τσόρτσιλ δεν το έκανε. Ούτε ο Ατλι το έκανε. Κατά την άποψή μου, δε, θα αποτελούσε μεγάλο σφάλμα εάν το κάναμε τώρα» υπογράμμισε από την πλευρά του ο βρετανός πρωθυπουργός Κιρ Στάρμερ σε συνέντευξη που παραχώρησε στους «New York Times». Αναδεικνύοντας, έτσι, το μεγάλο δίλημμα στο οποίο έχει βρεθεί η χώρα του – η οποία μετά την επιλογή της να αποχωρήσει από την ΕΕ με το Brexit διαπιστώνει τώρα πως η περίφημη «ειδική σχέση» της με τις ΗΠΑ κάθε άλλο παρά δεδομένη είναι πλέον.

Να λοιπόν που οι Ευρωπαίοι δείχνουν, σε αυτή τη δύσκολη και απρόβλεπτη καμπή της ιστορίας, να αποκτούν δύο στενούς συμμάχους, οι οποίοι, αν μη τι άλλο, συμμερίζονται την ανησυχία της για το τι θα σημάνει για τη Δύση η τετραετία του Ντόναλντ Τραμπ στην προεδρία των ΗΠΑ και επιδιώκουν να ενώσουν τις δυνάμεις τους. Κι αν η καλή σχέση τους με τον Καναδά δεν αμφισβητήθηκε ουσιαστικά ποτέ (παρά τις συχνές τριβές για το εμπόριο), με τους Βρετανούς τα πράγματα είναι αρκετά διαφορετικά. Σε τέτοιο βαθμό ώστε ενώ μέχρι πριν από μερικούς μήνες ο Μακρόν (και άλλοι Ευρωπαίοι) δεν ήθελε καν να ακούσει για αυτούς, σήμερα έχει γίνει… αχώριστος με τον Στάρμερ και προσπαθούν να ηγηθούν μαζί της «συμμαχίας των προθύμων» για την Ουκρανία.

Το μεγάλο «κενό» των ΗΠΑ

Ακόμη κι έτσι, ωστόσο, το πρόβλημα για την Ευρώπη και τις πολιτικές της ηγεσίες παραμένει τεράστιο και, για την ώρα, αξεπέραστο. Κι αυτό διότι όσο πολύτιμες κι αν είναι οι καλές σχέσεις με τον Καναδά και όσο σημαντική και αν είναι η (επανα)προσέγγιση με το Ηνωμένο Βασίλειο, καμία από τις δύο αυτές χώρες δεν είναι σε θέση να υποκαταστήσει το κενό που απειλούν να αφήσουν οι ΗΠΑ σε όλα τα επίπεδα – πολιτικό-διπλωματικό, οικονομικό-εμπορικό και, φυσικά, στρατιωτικό. Ούτε προφανώς, μπορούν να εγγυηθούν την ασφάλεια της Ευρώπης στον ανταγωνισμό που υπάρχει γεωπολιτικά με τη Ρωσία και οικονομικά με την Κίνα ή να της δώσουν απάντηση για τη σχέση που θα πρέπει τελικώς να τηρήσει απέναντι στη φιλόδοξη και αναθεωρητική Τουρκία.

Πρακτικά και χωρίς να χρειάζεται να καταφύγουμε σε υπερβολές, η Ευρώπη θα μπορούσε σήμερα να χαρακτηριστεί ως «περικυκλωμένη» από μια σειρά προκλήσεων διαφόρων ειδών. Προκλήσεις οι οποίες συνιστούν απειλή όχι τόσο για την εδαφική της ακεραιότητα όσο, κυρίως, για την οικονομία της, την πολιτική της συνοχή, το μοντέλο διακυβέρνησής της και το σύστημα αξιών που κυριάρχησε μεταπολεμικά (αν όχι από νωρίτερα). Προκλήσεις που αποκτούν ονοματεπώνυμο και πρόσωπο σε ηγέτες όπως είναι ο Βλαντίμιρ Πούτιν και ο Σι Τζινπίνγκ, ο Ντόναλντ Τραμπ και ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν.

Κι αυτό, σε μια στιγμή που ο χρόνος μοιάζει να πιέζει ασφυκτικά, ενώ είναι κάτι παραπάνω από ορατή η απειλή να καταγραφεί οριστικά η Ευρώπη, στις συνειδήσεις εχθρών αλλά και συμμάχων, ως αφερέγγυα και «αξιολύπητη» (όπως τη χαρακτήρισε ο αντιπρόεδρος των ΗΠΑ Τζέι Ντι Βανς στην απόρρητη συνάντηση για την Υεμένη).

Τα αμείλικτα ερωτήματα

Τα ερωτήματα που ευλόγως τίθενται, λοιπόν, έχουν να κάνουν με το πώς μπορεί η Ευρώπη να διαχειριστεί καλύτερα και πιο αποτελεσματικά αυτές ακριβώς τις προκλήσεις, αποφεύγοντας τις «κακοτοπιές» και χωρίς να αναγκαστεί να κάνει υποχωρήσεις που τελικά  θα προκαλέσουν αλλοίωση του ίδιου του DNA της. Με άλλα λόγια: Θα μείνει πιστή στο δικό της μοντέλο, διακινδυνεύοντας να βρεθεί οριστικά στο περιθώριο καθώς οι άλλοι θα τα βρίσκουν και θα κάνουν deals διαμορφώνοντας μια «νέα παγκόσμια τάξη»; Θα επιλέξει να κινηθεί προς το δικό τους μέρος για να καλύψει την απόσταση, υιοθετώντας ένα λιγότερο δημοκρατικό, συμπεριληπτικό και ανοιχτό πρότυπο για τις επόμενες δεκαετίες; Ή μήπως θα αναζητήσει επιμέρους συμβιβασμούς και θα τηρήσει λεπτές και εύθραυστες ισορροπίες, διακινδυνεύοντας όμως στην πορεία να «χάσει την μπάλα»;

Οπως εύκολα μπορεί να καταλάβει κανείς, οι απαντήσεις στα παραπάνω ερωτήματα δεν είναι ούτε αυτονόητες ούτε όμως και εύκολες. Αυτή είναι, άλλωστε, η βασική αιτία πίσω από τις ολοένα πιο έντονες διαφωνίες ανάμεσα στους «27» για την κατεύθυνση που πρέπει να ακολουθήσουν στα ζωτικής σημασίας ζητήματα. Οπως οικονομία και ενέργεια, ανταγωνισμός και νέες τεχνολογίες, εξωτερική πολιτική και πολεμική απειλή – με την ύπαρξη διαφορετικών στρατοπέδων στο τελευταίο θέμα να επιβεβαιώνεται και κατά τη σύνοδο κορυφής της περασμένης εβδομάδας, η οποία απέτυχε να καταλήξει σε συγκεκριμένες αποφάσεις και χρονοδιαγράμματα.

Σε αυτό το φόντο, ίσως δεν συνιστά υπερβολή η εκτίμηση ότι στην εποχή του πιο άγριου και βίαιου ανταγωνισμού, εδώ και οκτώ δεκαετίες, η «ΕΕ που γνωρίσαμε» έχει τελειώσει, ενώ η μορφή εκείνης που θα τη διαδεχθεί δεν έχει ακόμη καθοριστεί.