Διαχρονικός παραλογισμός

Ενα έργο γραμμένο πριν από 60 χρόνια (1965), με την υπογραφή ενός αντικαθεστωτικού, για την εποχή, πολωνού συγγραφέα που, όταν άλλαξαν τα πράγματα, εξελέγη Πρόεδρος της Δημοκρατίας, είναι το «Memorandum» του Βάτσλαβ Χάβελ (1936-2011). Πρόκειται για ένα θεατρικό πολιτικό κείμενο, με διαχρονική ταυτότητα, που σχολιάζει το σοβιετικό καθεστώς, λίγο πριν από την Ανοιξη της Πράγας στην Τσεχοσλοβακία το 1968 – και γι’ αυτό απαγορεύτηκε. Καυτηριάζει μεθόδους, νοοτροπίες και συμπεριφορές με τον απαιτητικό, ποιοτικό και αποδοτικό τρόπο της φάρσας.

Τα πρόσωπα του «Memorandum» κινούνται μέσα στο καφκικό περιβάλλον μιας δημόσιας υπηρεσίας, που ακολουθεί το μοντέλο της κρατικής εξουσίας – μια πυραμίδα που ξεκινά από τον διευθυντή και φτάνει ως τον τελευταίο υπάλληλο. Σε αυτή τη μαύρη κωμωδία, η οποία είναι σαφώς επηρεασμένη από τον υπερρεαλισμό και το θέατρο του παραλόγου, οι ήρωες-υπάλληλοι του Χάβελ μοιράζονται τα (αρνητικά) χαρακτηριστικά του ανθρώπινου είδους που έχουν μείνει αναλλοίωτα μέσα στον χρόνο. Αγαπούν την εξουσία, λαχταρούν να ανέλθουν, είναι αδηφάγα, φιλόδοξα αλλά και ματαιόδοξα, ενώ ρέπουν προς την αισχροκέρδεια και δεν σταματούν πουθενά. Ελκονται από την ανάγκη τους να επιβάλλονται στους κατώτερους και όταν η κατάσταση αντιστραφεί γίνονται κόλακες της εξουσίας. Γι’ αυτό και με μεγάλη ευκολία περνούν από τη μία θέση στην άλλη. Ο συνάδελφος γίνεται εξίσου εύκολα φίλος και εχθρός, αρκεί να υπηρετεί τα συμφέροντά τους.

Στο επίκεντρο του έργου ο συγγραφέας τοποθετεί τη γλώσσα. Με ένα έξυπνο τέχνασμα το έργο προτείνει ή μάλλον επιβάλλει μια νέα γλώσσα στους υπαλλήλους, μια γλώσσα απαλλαγμένη από συναισθηματισμούς και νοηματικές αποχρώσεις. Και ξεκινά να τους εκπαιδεύει με στόχο η εσωτερική, υπηρεσιακή αλληλογραφία να γίνεται με αυτή τη νέα γλώσσα. Οποιος διαφωνεί επιστρέφει στη βάση της εργασιακής πυραμίδας και όποιος συμφωνεί ανέρχεται. Τα στρατόπεδα αλλάζουν ανάλογα με τα μικρά τους συμφέροντα και το μάτι της εξουσίας παραμένει άγρυπνο, ύπουλα και επιβλητικά.

Με οξεία κωμική διάθεση ο Χάβελ ξετυλίγει το κουβάρι της ιστορίας του, σχολιάζοντας με τρόπο άλλοτε άμεσο και άλλοτε υπαινικτικό όλα τα κακώς κείμενα της εξουσίας. Ολα αυτά τα στοιχεία τα διατηρεί στο ακέραιο η παράσταση. Και μάλιστα τα εμπλουτίζει με μια ουσιαστική νεανική ελαφράδα, που λειτουργεί θετικά και καταλυτικά.

Η παράσταση

Η Αικατερίνη Παπαγεωργίου σκηνοθετεί το «Memorandum» συνεχίζοντας να προτείνει στο κοινό σημαντικά κείμενα, λιγότερο ή περισσότερο γνωστά, που έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον – αρκεί να θυμηθούμε την περσινή παράσταση «Η λέξη πρόοδος στο στόμα της μητέρας μου ηχούσε πολύ φάλτσα» του Ματέι Βίζνιεκ. Και μαζί με τη θεατρική ομάδα The Young Quill έχουν καταφέρει να δημιουργούν απρόσμενες σκηνικές εκπλήξεις.

Στην όχι και τόσο συμβατική σκηνή του Μπέλλος έχει στηθεί μια δημόσια υπηρεσία που με την ευελιξία του σκηνικού ξεπερνά τις χωροταξικές ιδιαιτερότητες και, αντιθέτως, λειτουργεί υπέρ της δράσης. Με το κείμενο να έχει συμπυκνώσει το ζουμί του έργου, η Παπαγεωργίου οργανώνει το υλικό της με ρυθμό και ενέργεια, εκμεταλλευόμενη τη χημεία ανάμεσα στους ηθοποιούς της ομάδας. Αντιμετωπίζει αυτόν τον ζοφερό κόσμο, που παραπέμπει στον παραλογισμό του δημοσίου – και όχι μόνο – τομέα, με μια ματιά όπου το γκροτέσκο κυριαρχεί. Κι όλο αυτό γίνεται σχεδόν αυτονόητα, με τις εικαστικές λεπτομέρειες να εντείνουν την ουσία. Το σύνολο των ηθοποιών όχι μόνο ανταποκρίνεται στο σκηνοθετικό αίτημα αλλά το ενσωματώνει λειτουργώντας ως μονάδα και ομάδα μαζί. Κινείται, «χορεύει» και παίζει με τις λέξεις σε μια παράσταση που καθρεφτίζει τον κρατικό αλλά και υπαρξιακό μας παραλογισμό.

Διπλό «παρών»

Ο Γιάννης Μπέζος ετοιμάζεται για ένα διπλό θεατρικό «παρών» την προσεχή χειμερινή σεζόν – διπλό και ιδιαίτερα ενδιαφέρον. Το πρώτο, από τον Οκτώβριο του 2025 δηλαδή, θα το δώσει στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά (ΔΘΠ) και το δεύτερο από τον Ιανουάριο του 2026 στη σκηνή του αθηναϊκού Ανεσις.

Στον Πειραιά ο Γιάννης Μπέζος θα ερμηνεύσει τον Σερ στον «Αμπιγιέρ» του Sir Ronald Harwood, έχοντας για συνοδοιπόρο τον Σπύρο Παπαδόπουλο στον ρόλο του Αμπιγιέρ: Σε σκηνοθεσία του Κωνσταντίνου Μαρκουλάκη, η παράσταση, που θα ανοίξει τη σεζόν του ΔΘΠ, θα κάνει πρεμιέρα στις 16 Οκτωβρίου 2025. Ο «Αμπιγιέρ» εξελίσσεται στα παρασκήνια και τη σκηνή ενός θεάτρου, με τον θίασο να είναι σε περιοδεία στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, κάπου στην Αγγλία. Παίζουν τον «Βασιλιά Ληρ» και κατά τη διάρκεια της 227ης παράστασης ο πρωταγωνιστής Σερ, ένας παλαίμαχος σαιξπηρικός ηθοποιός, καταρρέει και αρνείται να βγει στη σκηνή. Ο πιο δικός του άνθρωπος, ο αμπιγιέρ του, κάνει απεγνωσμένες προσπάθειες να τον επαναφέρει, να τον εμψυχώσει για να μη ματαιωθεί η παράσταση… Ενα έργο για το θέατρο, την επιβολή της εξουσίας και την αγάπη που δημιουργεί εξαρτήσεις. Ενα έργο για την άνοδο και την πτώση του ηθοποιού – σκληρό, ανθρώπινο, αληθινό…

Κι ενώ οι παραστάσεις στον Πειραιά θα συνεχίζονται, ο Γιάννης Μπέζος θα ξεκινήσει τις πρόβες για τη δεύτερη παραγωγή. Ενας άλλος κόσμος, αλλιώς γοητευτικός, είναι αυτός που θα στηθεί στο Ανεσις: Είναι ο κόσμος του Αντον Τσέχοφ μέσα από την παράσταση «Οι βλαβερές συνέπειες του γάμου» (ή «Γελώντας με τον Τσέχοφ»), μια σύνθεση από τρία κορυφαία μονόπρακτα του ρώσου δραματουργού, που δεν είναι άλλα από τα «Οι βλαβερές συνέπειες του καπνού», «Η αρκούδα» και «Η πρόταση γάμου». Σε δική του μετάφραση και σκηνοθεσία, με τον ίδιο να κρατά τον πρωταγωνιστικό ρόλο, η παράσταση διαχειρίζεται μια σειρά από κωμικές ανθρώπινες καταστάσεις με τον τόσο ξεχωριστό τρόπο του Τσέχοφ. Η πρεμιέρα θα δοθεί στις 23 Ιανουαρίου 2026.