Το υπόγειο οχυρό {LF}του «Πατέρα της νίκης»

Κάπνιζε (πούρα), έπινε (ουίσκι, κρασί και κονιάκ) και έτρωγε (κυρίως κρέας, σούπες και τυριά) πολύ. Δούλευε εξίσου πολύ – συχνά 18 ώρες την ημέρα. Ηταν δύστροπος και οξύθυμος και διαρκώς υπέβαλλε τους συνεργάτες του σε διαλεκτικά «βασανιστήρια» και ψυχοφθόρες «ανακρίσεις». Παράλληλα, όμως, τους νοιαζόταν και τους συνέτρεχε: μια μέρα, έσωσε τη ζωή της μαγείρισσάς του λίγα λεπτά προτού η Λουφτβάφε βομβαρδίσει το σημείο όπου βρισκόταν – όπως «έσωσε» και τη Δύση από τη χιτλερική λαίλαπα, κατά την κρίση αρκετών ιστορικών.

Τα πολλαπλά πρόσωπα του Ουίνστον Τσόρτσιλ αποκαλύπτονται μέσα από ιστορικά τεκμήρια που εκτίθενται στο άλλοτε μυστικό πολεμικό στρατηγείο του, στο υπόγειο Λονδίνο. «ΤΑ ΝΕΑ» περιηγήθηκαν στις αίθουσες του Πολεμικού Υπουργικού Συμβουλίου, που αποτέλεσαν το «οχυρό» του «Πατέρα της νίκης», αλλά και τον τόπο όπου εν πολλοίς καθορίστηκε η έκβαση του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Οι χώροι, που έχουν διατηρηθεί ακριβώς όπως τους άφησε ο ίδιος και οι αξιωματούχοι που τους χρησιμοποιούσαν, συνθέτουν μια πολύτιμη χρονοκάψουλα βγαλμένη από τη ζοφερή δεκαετία του 1940: ένας θάλαμος απόρρητων τηλεφωνικών συνδιαλέξεων καμουφλαρισμένος ως τουαλέτα, χιλιοτρυπημένοι χάρτες που κατέγραφαν τις κινήσεις των πολεμικών πλοίων, εμπιστευτικά έγγραφα, διάσπαρτες χαρακιές στην καρέκλα του Τσόρτσιλ που μαρτυρούν τον εκνευρισμό του κατά τις τεταμένες συνεδριάσεις εν μέσω αεροπορικών επιδρομών, αλλά και κρυμμένοι κύβοι ζάχαρης (ανεκτίμητος «θησαυρός» που τότε μοιραζόταν με το δελτίο), είναι ορισμένα από τα ντοκουμέντα της – κατά κυριολεξία – υπόγειας ζωής και δράσης του βρετανού ηγέτη και του επιτελείου του στην πιο ταραχώδη περίοδο της σύγχρονης Ιστορίας.

Οι αίθουσες, που σήμερα ανήκουν στα Αυτοκρατορικά Πολεμικά Μουσεία (IWM), άνοιξαν το 1938 και τέθηκαν σε πλήρη λειτουργία στις 27 Αυγούστου 1939, μία εβδομάδα προτού η Βρετανία κηρύξει τον πόλεμο στη Γερμανία. Πρόκειται για έναν λαβύρινθο 2.790 τετραγωνικών μέτρων που αποτελείται από στενούς διαδρόμους και πολλά μικρά ή μεγαλύτερα δωμάτια. «Τη δεκαετία του 1930, η αίσθηση ότι θα ξεσπούσε ένας νέος πόλεμος αυξανόταν. Η κυβέρνηση ανησυχούσε για το τι θα συνέβαινε αν το Λονδίνο γινόταν στόχος αεροπορικών επιθέσεων. Καθυστέρησαν, όμως, πολύ να χτίσουν ένα καταφύγιο που θα προστάτευε τους υπουργούς και τους αρχηγούς των επιτελείων κι έτσι άρχισαν να ψάχνουν εναγωνίως στα υπόγεια του Λονδίνου. Κατέληξαν στο συγκεκριμένο, που είχε οικοδομηθεί λίγο μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο κάτω από ένα κτίριο που στέγαζε κυβερνητικές υπηρεσίες. Είχε ατσάλινο σκελετό και θεωρήθηκε πολύ ανθεκτικό», λέει στα «ΝΕΑ» ο Νάιτζελ Στιλ, ιστορικός και επικεφαλής επιμελητής των Αυτοκρατορικών Πολεμικών Μουσείων.

Κατά τη διάρκεια των ναζιστικών βομβαρδισμών, ο χώρος αυτός, που βρίσκεται κάτω από το σημερινό υπουργείο Οικονομικών και δίπλα στο Φόρεϊν Οφις, στην καρδιά του Ουέστμινστερ, αποτέλεσε καταφύγιο για τον πρωθυπουργό και τους υπουργούς του, αλλά και τόπος φρενιτιώδους εργασίας για περίπου 500 άνδρες και γυναίκες, στρατιωτικούς και προσωπικό υποστήριξης. Πρωτίστως, όμως, ήταν το μέρος στο οποίο ο Τσόρτσιλ, εκ των αρχιτεκτόνων της συμμαχικής νίκης, σχεδίαζε τις κινήσεις της Βρετανίας στην πολεμική σκακιέρα.

«Το προσωπικό δεν κοιμόταν εκεί τακτικά, αλλά υπήρχαν καταλύματα έκτακτης ανάγκης. Οποιος δεν μπορούσε να πάει στο σπίτι του επειδή διεξαγόταν βομβαρδισμός από αέρος, κοιμόταν εκεί. Ηταν, ωστόσο, μια δυσάρεστη εμπειρία: οι κοιτώνες βρίσκονταν στο δεύτερο υπόγειο, το ταβάνι του οποίου έχει ύψος λίγο παραπάνω από ένα μέτρο και είναι αρκετά υγρό και δύσοσμο. Δεν υπήρχαν καν κανονικές τουαλέτες, ήταν όλες χημικές, ενώ τριγύρω σουλατσάριζαν αρουραίοι», αναφέρει ο Στιλ.

Ο Τσόρτσιλ διορίστηκε πρωθυπουργός στις 10 Μαΐου 1940, την ημέρα που τα ναζιστικά στρατεύματα εισέβαλαν στη Γαλλία, το Βέλγιο, την Ολλανδία και το Λουξεμβούργο. «Ενιωσα ότι όλη η προηγούμενη ζωή μου δεν ήταν τίποτε άλλο από μια προετοιμασία γι’ αυτή τη στιγμή και γι’ αυτή τη δοκιμασία», θα γράψει αργότερα. Σχημάτισε κυβέρνηση εθνικής ενότητας, διόρισε ένα «πολεμικό υπουργικό συμβούλιο» και οδήγησε τη χώρα του από το χείλος της ήττας στον θρίαμβο, συνδιαμορφώνοντας τη συμμαχική στρατηγική κατά των δυνάμεων του Αξονα, με νικηφόρα κατάληξη το 1945.

Στα άδυτα του καταφυγίου

Ενας από τους δαιδαλώδεις διαδρόμους του καταφυγίου οδηγεί στην Αίθουσα του Πολεμικού Υπουργικού Συμβουλίου, στην οποία ο Τσόρτσιλ αναφώνησε τον Μάιο του 1940: «Αυτή είναι η αίθουσα από την οποία θα διευθύνω τον πόλεμο!». Το πολεμικό συμβούλιο συνεδρίασε εκεί 115 φορές. «Ο Τσόρτσιλ γεννούσε περίπου 100 ιδέες την ώρα. Χρειαζόταν ένα αντίβαρο. Και το βρήκε μέσα σε αυτό το δωμάτιο! Ακριβώς απέναντι από την καρέκλα του τοποθετήθηκαν τρία καθίσματα για τους αρχηγούς των τριών Γενικών Επιτελείων, οι οποίοι έμοιαζαν με… σχολιαρόπαιδα που τα επιπλήττει ο διευθυντής του σχολείου», σχολιάζει ο Στιλ, ο οποίος διετέλεσε γραμματέας της Διακομματικής Ομάδας για την Πολεμική Κληρονομιά της βρετανικής Βουλής. «Η δουλειά του πρωθυπουργού ήταν να καθοδηγεί, να γεννά ιδέες, να διεγείρει και να χαράζει τη στρατηγική. Η δουλειά των αρχηγών ήταν – ενίοτε – να του λένε: «Πρωθυπουργέ, δεν νομίζω ότι αυτή είναι πολύ καλή ιδέα». Αυτός τους καθοδηγεί και εκείνοι τον συγκρατούν. Αυτό είναι δημοκρατία».

Αψευδείς μάρτυρες των φορτισμένων συνεδριάσεων που διεξήχθησαν εκεί είναι τα σημάδια από τις γρατζουνιές που άφησαν τα νύχια – αλλά και η βέρα – του Τσόρτσιλ στο μπράτσο της καρέκλας του. Οι περισσότεροι στην αίθουσα κάπνιζαν αρειμανίως. «Ο Τσόρτσιλ πούρα, άλλοι τσιγάρα, μερικοί πίπες. Οπως έλεγαν τότε, αν έπαιρνες ένα λευκό μαντήλι και το έβαζες στην αίθουσα, δυο ώρες μετά θα είχε γίνει μαύρο!», τονίζει ο Στιλ και εξιστορεί ένα περιστατικό που αποδεικνύει ότι ο – σύμφωνα με πολλές δημοσκοπήσεις – σπουδαιότερος βρετανός πρωθυπουργός «αισθανόταν μια προσωπική ευθύνη» να διασφαλίσει την ακεραιότητα του προσωπικού του. «Τη νύχτα της 14ης Οκτωβρίου 1940 ξεκίνησε μια σφοδρή αεροπορική επιδρομή. Ο Τσόρτσιλ παρέθετε δείπνο στην Ντάουνινγκ Στριτ και η μαγείρισσά του, Τζορτζίνα Λάντεμαρ, ετοίμαζε το φαγητό. Οταν ήχησαν οι σειρήνες, όλοι έτρεξαν στο καταφύγιο. «Πού είναι η κυρία Λάντεμαρ;», διερωτήθηκε ο Τσόρτσιλ. Φτάνοντας στην κουζίνα, τη βλέπει να μαγειρεύει. «Πρέπει να κατεβείτε αμέσως στο καταφύγιο», της λέει. «Μα, θα μου χαλάσει η σάλτσα!», αποκρίνεται εκείνη, με τον πρωθυπουργό να επιμένει: «ξέχνα τη σάλτσα, σβήσε την κουζίνα κι έλα αμέσως στο καταφύγιο!». Ελάχιστα λεπτά αργότερα, έπεσαν τρεις βόμβες προξενώντας σημαντικές ζημιές. Αν η Λάντεμαρ βρισκόταν ακόμη εκεί, θα είχε – τουλάχιστον – τραυματιστεί σοβαρότατα».

Παραδίπλα, συναντάμε την Αίθουσα Χαρτών, στην οποία ελήφθησαν ορισμένες από τις πλέον κρίσιμες αποφάσεις του πολέμου. «Ηταν ένας παγκόσμιος κόμβος πληροφοριών που έφταναν από όλο τον κόσμο μέσω μιας σειράς τηλεφώνων τα οποία ήταν γνωστά ως Χορωδία της Ομορφιάς, επειδή ήταν όμορφα και συνεχώς… τραγουδούσαν. Οι πληροφορίες αυτές ταξινομούνταν και απεικονίζονταν στους χάρτες», εξηγεί ο Στιλ, ξεναγώντας μας στο εντυπωσιακό δωμάτιο με τους επιτοίχιους και επιτραπέζιους χάρτες που παρείχαν στους Βρετανούς μια ακριβή εικόνα της πορείας του πολέμου – εκεί, μάλιστα, ο Τσόρτσιλ πέρασε ολόκληρη την ημέρα της απόβασης στη Νορμανδία. «Ενας από τους χάρτες φέρει δεκάδες χιλιάδες μικροσκοπικές τρύπες που δημιουργήθηκαν από καρφίτσες οι οποίες απεικόνιζαν τις κινήσεις των πλοίων. Το Στενό του Γιβραλτάρ ήταν τόσο πολύ τρυπημένο ώστε ο χάρτης έπρεπε να «μπαλωθεί»!».

Στον παρακείμενο Θάλαμο Διατλαντικών Συνδιαλέξεων, ο Τσόρτσιλ συνομιλούσε με τον πρόεδρο των ΗΠΑ χρησιμοποιώντας αμερικανική τεχνολογία αιχμής (το περίφημο σύστημα SIGSALY) που παρείχε πλήρως κρυπτογραφημένη επικοινωνία. Για να διασφαλιστεί απόλυτη μυστικότητα, είχε διαδοθεί στο προσωπικό ότι επρόκειτο για την ιδιωτική… τουαλέτα του πρωθυπουργού. «Τον Απρίλιο του 1945, ο Τσόρτσιλ μιλούσε με τον Τρούμαν επί δυόμισι ώρες για το τι θα έκαναν όταν οι Γερμανοί παραδοθούν», επισημαίνει ο Στιλ.

Τον Δεκέμβριο του 1940, το ζεύγος Τσόρτσιλ μετακόμισε στο κτίριο επάνω από το καταφύγιο, καθώς η Ντάουνινγκ Στριτ είχε υποστεί φθορές από τους βομβαρδισμούς. Ο πρωθυπουργός διατηρούσε όμως κι ένα ιδιωτικό υπνοδωμάτιο στο καταφύγιο, από το οποίο εκφώνησε τέσσερις από τις μνημειώδεις ομιλίες του. «Ηταν ένας άνθρωπος με πολύ ιδιαίτερο τρόπο ζωής. Του άρεσε να τρώει, να πίνει και να καπνίζει», σημειώνει ο Στιλ, ο οποίος είναι επίτιμος ερευνητής στο Κέντρο Πολεμικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Μπέρμιγχαμ. «Ενα βράδυ πήγε κάτω, χώθηκε στο κρεβάτι του και ξαναβγήκε αμέσως μετά. «Τι συμβαίνει;», τον ρώτησε ο φρουρός, για να πάρει την απάντηση: «Υποσχέθηκα στην κυρία Τσόρτσιλ να πάω στο κρεβάτι μου. Και το έκανα!». Ο Τσόρτσιλ προτιμούσε να περνά τις νύχτες είτε στη στέγη, παρακολουθώντας τους βομβαρδισμούς, είτε στον εγκαταλελειμμένο σταθμό του μετρό στη Ντάουν Στριτ, όπου υπήρχαν πολλές προμήθειες από καλό κρασί και μπράντι. Πήγαινε εκεί το βράδυ και μπορούσε να τρώει και να πίνει μέχρι τις 2 το πρωί». Πώς αλήθεια περνούσε μια τυπική ημέρα του; «Ξυπνούσε αργά, γύρω στις 8-9, και περνούσε δυο-τρεις ώρες στο κρεβάτι μελετώντας. Κατόπιν, έπαιρνε ένα μεγάλο πρωινό, επίσης στο κρεβάτι, πίνοντας ένα ποτήρι νερό στο οποίο είχε προσθέσει ουίσκι. Κάπνιζε το πούρο του (συνολικά οκτώ με δέκα ημερησίως), σηκωνόταν, έπαιρνε ένα μπάνιο, δούλευε λίγο και ύστερα έτρωγε ένα πολύ καλό γεύμα πίνοντας ένα μπουκάλι κρασί. Επειτα εργαζόταν ξανά. Κατά τις 4, ξαναπήγαινε στο κρεβάτι, έβαζε τις πιτζάμες του και κοιμόταν για μία ώρα. Μετά έπαιρνε ένα ακόμη μπάνιο. Κατά τις 6 ή 7, έτρωγε ένα καλό δείπνο, έπινε αρκετά και επέστρεφε στη δουλειά. Γύρω στις 11, έβλεπε ταινίες με το επιτελείο του και κατά τις 2 το πρωί πήγαινε στο κρεβάτι για να διαβάσει τις πρωινές εφημερίδες».