Το στοίχημα της Ευρώπης και ο τυφώνας Τραμπ

Οσα έχουν συμβεί μέσα σε ένα μήνα από την ορκωμοσία του νέου αμερικανού προέδρου δύσκολα θα γίνονταν πιστευτά ως σενάριο ταινίας. Ο νέος πρόεδρος: απειλεί ότι θα «πάρει» τη Γροιλανδία, τη Διώρυγα του Παναμά και θα προσαρτήσει τον Καναδά ως 51η πολιτεία των ΗΠΑ· ανακοινώνει εμπορικούς δασμούς όχι μόνο απέναντι στην Κίνα, αλλά κυρίως σε παραδοσιακούς συμμάχους των ΗΠΑ όπως η ΕΕ, ο Καναδάς και το Μεξικό· και αποσύρει τις ΗΠΑ από τη διεθνή ανθρωπιστική βοήθεια, τη διεθνή συμφωνία για το κλίμα και από τη συντονισμένη παγκόσμια προσπάθεια για αντιμετώπιση πανδημιών.

Την ίδια στιγμή προτείνει εθνοκάθαρση στη Γάζα και τη μεταφορά 2 εκατ. Παλαιστινίων σε γειτονικά κράτη· ζητάει από την Ουκρανία το μισό των σπάνιων γαιών που κατέχει ως αντάλλαγμα για τη βοήθεια που της έχει παράσχει στον πόλεμο· ξεκινάει απευθείας διαπραγματεύσεις με τη Ρωσία για τον τερματισμό του πολέμου αγνοώντας την ίδια την Ουκρανία (και την Ευρώπη συνολικά) και αποκαλώντας τον Ουκρανό (και όχι τον Ρώσο) πρόεδρο δικτάτορα· και στηρίζει ανοιχτά ακροδεξιά κόμματα στην Ευρώπη.

Ενας νέος δυστοπικός κόσμος γεννιέται μπροστά στα μάτια μας. Στο εσωτερικό των ΗΠΑ, το φιλελεύθερο μοντέλο βασισμένο στον σεβασμό των δικαιωμάτων, στην ισχύ του δικαίου και τη διάκριση των εξουσιών αδυνατεί να αντισταθεί στον τυφώνα Τραμπ και η χώρα αποκτά ταχύτατα χαρακτηριστικά που συναντώνται σε ολοκληρωτικά και ολιγαρχικά καθεστώτα («Δεν παραβαίνεις τον νόμο όταν σώζεις την πατρίδα» δήλωσε ο νέος πρόεδρος).

Διεθνώς, από εγγυητής ενός παγκόσμιου συστήματος διακυβέρνησης με βάση κανόνες, οι ΗΠΑ έχουν πλέον αναλάβει τον ρόλο της κατεδάφισης. Οπως γράφουμε στο βιβλίο μας με τον Jean Pisani-Ferry «Οι νέοι κανόνες του παιχνιδιού», το διεθνές αυτό σύστημα  ήταν ατελές και συχνά προβληματικό. Είχε επειγόντως ανάγκη νέων κανόνων για να διασωθούν τα παγκόσμια κοινά αγαθά και να διατηρηθεί η οικονομική αλληλεξάρτηση. Ομως αντί να προσαρμοστεί στο νέο περιβάλλον, σήμερα αντικαθίσταται από τη λογική της συναλλαγής χωρίς κανόνες και από το δίκαιο του ισχυρότερου.

Και η Ευρώπη; Μετά το σοκ των τελευταίων εβδομάδων και ημερών, ήρθε η ώρα των αποφάσεων. Παρά τις αδυναμίες της, η Ευρώπη είναι σήμερα το τελευταίο ανάχωμα, η μόνη παγκόσμια δύναμη που ομνύει (και εν μέρει ακολουθεί) σε πολυμερείς κανόνες σε έναν συγκρουσιακό και συναλλακτικό κόσμο. Το δημογραφικό της βάρος είναι μικρό, η οικονομική της δυναμική ασθενής, η απουσία της από τις τεχνολογίες του μέλλοντος προβληματική, οι εσωτερικές αντιπαραθέσεις ορατές. Παρά ταύτα, έχει πλεονεκτήματα: την εμπειρία της υπερεθνικής οικοδόμησης, το μέγεθος και βάθος της εσωτερικής αγοράς της, την ποιότητα της νομοθεσίας της, ένα κοινό νόμισμα, μία δυνητικά τεράστια κοινή επενδυτική ικανότητα.

Πρακτικά, χρειάζεται σήμερα μία ρεαλιστική πολιτική που αναγνωρίζει τα νέα δεδομένα, αλλά δεν εγκαταλείπει τις κοινές ευρωπαϊκές αξίες, τη στιγμή που αυτές έχουν μπει στο στόχαστρο. Αυτό σημαίνει σταθερότητα και αντίσταση, αλλά και ευελιξία, διαπραγμάτευση και αναζήτηση νέων συμμαχιών. Αντίσταση σε όποια λύση για την Ουκρανία επιβραβεύει τη ρωσική επιθετικότητα αλλά και σε οποιαδήποτε αμφισβήτηση της αρχής της αυτοδιάθεσης· απάντηση σε κάθε δασμό κατά της ΕΕ με αντίστοιχους ευρωπαϊκούς δασμούς σε αμερικανικά προϊόντα· κάθετη άρνηση στην απορρύθμιση εντός της ΕΕ που θα ευνοήσει τους νέους αμερικανούς ολιγάρχες της τεχνολογίας.

Την ίδια στιγμή, διαπραγμάτευση: γύρω από θέματα εμπορικών ελλειμμάτων και αγοράς ενέργειας από τις ΗΠΑ· για αύξηση των αμυντικών δαπανών, ως το απαραίτητο αντίβαρο μία πολιτικής που αναγνωρίζει την ανάγκη να υπάρξει δούναι και λαβείν. Και κυρίως, αναζήτηση νέων συμμαχιών: με τον αναδυόμενο κόσμο για την επιβίωση των διεθνών οργανισμών και κανόνων στο εμπόριο και τις επενδύσεις, με την Κίνα και την Ινδία για την προστασία του κλίματος, με την Αφρική, τη Λατινική Αμερική και την Ασία για νέες συμφωνίες εμπορίου. Με χώρες που μοιράζονται τις αξίες μας· αλλά και με άλλες που θα ήθελαν απλώς ένα αντίβαρο στις σημερινές πολιτικές των ΗΠΑ.

Η ευθύνη για τους ευρωπαίους ηγέτες είναι ιστορική. Εάν δεν την αναλάβουν, εάν η ΕΕ δεν αρχίσει να συμπεριφέρεται ως ενιαία δύναμη, η ιστορία θα μας ξεπεράσει.

Ο Γιώργος Παπακωνσταντίνου είναι καθηγητής στο School of Transnational Governance του European University Institute και πρώην υπουργός. Το βιβλίο του με τον Jean Pisani-Ferry «Οι νέοι κανόνες του παιχνιδιού – Παγκόσμια διακυβέρνηση για έναν νέο κόσμο» κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Παπαδόπουλος και θα παρουσιαστεί την Τρίτη 25 Φεβρουαρίου στις 7 μ.μ. στο Μέγαρο Μουσικής (Αίθουσα Γ. Μαρίνος). Είσοδος ελεύθερη