Η μουσική {LF}που δεν σώπασε {LF}στη χούντα

Η μνήμη δεν σιωπά. Αντιστέκεται, χαράσσεται στις νότες και τους στίχους, αντηχεί στις φωνές που κάποτε τραγούδησαν για την ελευθερία. Μέσα σε μικρές σκηνές που έμοιαζαν με άβατα ελευθερίας, οι μπουάτ της δικτατορίας δεν ήταν απλώς χώροι διασκέδασης, αλλά τόποι όπου η μουσική μεταμορφωνόταν σε πράξη αντίστασης και οι ψίθυροι της τέχνης γίνονταν κραυγές μιας κοινωνίας που πάλευε να μη σωπάσει.

Δεν είναι τυχαίος ο τίτλος «Πώς να σωπάσω» (στίχοι Κώστας Κινδύνης – μουσική Σταύρος Ξαρχάκος) στην εκδήλωση που διοργανώνουν η Νομική Σχολή και το Ιστορικό Αρχείο ΕΚΠΑ, την Πέμπτη 20 Φεβρουαρίου, αφιερωμένη στη σχέση μουσικής και αντιδικτατορικού αγώνα, με επίκεντρο τη λειτουργία των μπουάτ και τον ρόλο τους ως χώρων ελευθερίας έκφρασης και πολιτικής ευαισθητοποίησης. Το τραγούδι που πέρασε στα χείλη όλων με τη φωνή του Νίκου Ξυλούρη αποτυπώνει το κλίμα ασφυξίας στην περίοδο της δικτατορίας, αλλά και την ανάγκη έκφρασης. Αφορμή για την ημερίδα είναι η συμπλήρωση 52 χρόνων από την κατάληψη του κτιρίου της Νομικής, τον Φεβρουάριο του 1973. «Με πρωτοβουλία όσων είχαν συμμετάσχει στο Πολυτεχνείο, δημιουργήθηκε ένα site με μαρτυρίες από τον αγώνα κατά της δικτατορίας», αναφέρει η συντονίστρια Χάιδω Μπάρκουλα από το Τμήμα Κοινωνιολογίας – Ιστορικό Αρχείο ΕΚΠΑ, η οποία εξηγεί πώς γεννήθηκε η ιδέα. «Αυτόν τον κόμβο θέλησαν να τον μεταφέρουν στο Ιστορικό Αρχείο του ΕΚΠΑ. Εμπλουτίσαμε και συνεχίζουμε να τροφοδοτούμε με υλικό αυτή τη σελίδα. Με αφορμή τα 50 χρόνια από την αποκατάσταση της δημοκρατίας ετοιμάσαμε μια σειρά από εκδηλώσεις, από τις οποίες η πρώτη είναι αυτή στις 20 Φεβρουαρίου».

Αντίσταση στις μπουάτ

Η ζύμωση νέων ιδεών και στάσεων δεν ήταν μια αφηρημένη έννοια σε εκείνη την ταραγμένη περίοδο. Οι καλλιτέχνες με το έργο και την παρουσία τους καλλιέργησαν τη σκέψη και την ευαισθητοποίηση μιας γενιάς. Ετσι η τέχνη έγινε κύριος άξονας των εκδηλώσεων αυτής της ωραίας πρωτοβουλίας, που θα συνεχιστούν μέχρι τον Ιούνιο. Οπως λέει η κυρία Μπάρκουλα, «αρχίζουμε τώρα από τη μουσική και τις μπουάτ και τον ρόλο που έπαιξαν στον αντιδικτατορικό αγώνα. Το κλίμα εκείνης της περιόδου, έτσι όπως μεταφέρεται μέσα από τις συναντήσεις και τη διαδικασία προετοιμασίας των εκδηλώσεων, είναι συγκινητικό». Σε εποχή όπου οι μορφές διαμαρτυρίας έχουν αλλάξει, τι μπορούμε να αντλήσουμε από εκείνες τις σκοτεινές μέρες; «Οι μπουάτ αποτελούσαν κέντρα πολιτιστικής αντίστασης και με τη μουσική, κυρίως μέσα από το έντεχνο τραγούδι, προσέφεραν έναν τρόπο έκφρασης απέναντι στη λογοκρισία και την καταπίεση του αυταρχικού καθεστώτος. Η μουσική σκηνή ήταν αναπόσπαστο κομμάτι αυτού του αγώνα και έπαιξε καθοριστικό ρόλο. Οι πολιτικοί στίχοι της εποχής ενθάρρυναν τον κόσμο να αντισταθεί – όχι χωρίς κινδύνους. Και αυτό θέλουμε να τονιστεί μέσα από εκείνους που έζησαν τις μπουάτ της εποχής είτε ως καλλιτέχνες είτε ως θαμώνες και σε αυτή την εκδήλωση θα μας μεταφέρουν αυτό το κλίμα. Η ιστορική μνήμη μέσα από την εκπαίδευση διατηρείται και ενισχύει τη σύνδεση των νεότερων με το παρελθόν. Σημαντικό ρόλο σε αυτό παίζει το Αρχείο που παρέχει όχι μόνο γνώση αλλά και τεκμηρίωση».

Σημαντικοί καλλιτέχνες αλλά και θαμώνες της εποχής θα μεταφέρουν με τις αφηγήσεις τους το κλίμα μιας ταραγμένης περιόδου, κατά τη διάρκεια της οποίας ο πολιτισμός αναδείχθηκε σ’ ένα πολύτιμο καταφύγιο.

Αυτά τα στέκια με την ιδιαίτερη φυσιογνωμία τους αποτέλεσαν χώρους ελευθερίας αλλά και μύησης σε έναν κόσμο ασύμβατο με το δικτατορικό καθεστώς, θαμώνες τους υπήρξαν κατεξοχήν φοιτητές και φοιτήτριες που στελέχωσαν το αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα με κορυφαία ορόσημα την κατάληψη της Νομικής και την εξέγερση του Πολυτεχνείου. Στην εξιστόρηση των σκοτεινών ημερών θα συμβάλουν μέσα από τη συζήτηση της εκδήλωσης οι τραγουδιστές Μανώλης Μητσιάς και Λάκης Χαλκιάς, ο ερευνητής Λεωνίδας Καλλιβρετάκης, ο συγγραφέας Ιερώνυμος Λύκαρης, η συγγραφέας – δημοσιογράφος Μαριάννα Τζιαντζή. Συμμετέχουν ακόμη οι καθηγητές του ΕΚΠΑ Κωνσταντίνος Χριστοδούλου, κοσμήτορας της Νομικής Σχολής, Σπύρος Βλαχόπουλος, μέλος του Συμβουλίου Διοίκησης, και Βαγγέλης Καραμανωλάκης, πρόεδρος της ΔΕ του Ιστορικού Αρχείου.

«Τολμηρός πολιτισμός»

«Αυτό που επιθυμούμε είναι να αναδείξουμε τον πολιτισμό και τα στέκια του, όπου καλλιεργήθηκε η αντιδικτατορική συνείδηση», αναφέρει ο Καραμανωλάκης. «Η γενιά του Πολυτεχνείου σφυρηλάτησε τους δεσμούς της μέσα από το θέατρο, τον κινηματογράφο, τη μουσική. Για μας τους ιστορικούς ο τρόπος που διαμορφώθηκαν η γενιά του Πολυτεχνείου και το αντιδικτατορικό κίνημα εξακολουθεί να είναι ένα ερώτημα. Μας ενδιαφέρει να κατανοήσουμε πώς συνέβη αυτό και παράλληλα να δείξουμε ότι στα χρόνια της χούντας έχουμε την ανάπτυξη ενός πολιτισμού, ο οποίος είναι τολμηρός, υπαινικτικός. Δημιουργήθηκαν σημαντικά ρεύματα, καθώς επίσης και η επιστροφή στις ρίζες μέσα από τη μουσική, για παράδειγμα του Γιάννη Μαρκόπουλου ή του Διονύση Σαββόπουλου με τον “Μπάλο”. Οι λόγιοι συνθέτες της εποχής είπαν με τον τρόπο τους ότι η χούντα δεν μπορεί να μονοπωλεί την παράδοση μέσα από τα κλαρίνα κ.λπ. Μας ενδιαφέρει να δούμε λοιπόν αυτούς τους χώρους ως εστίες πρωτότυπου πολιτισμού και παράλληλα ως χώρους αφύπνισης αυτής της γενιάς αλλά και συγκρότησης ισχυρών δεσμών ανάμεσά τους».

Στο πλαίσιο της δράσης του κόμβου «Αντιδικτατορικός Αγώνας (1967-1974): Ιστορία και Μνήμη» (https://antidiktatorikos.uoa.gr/), το Ιστορικό Αρχείο ΕΚΠΑ προγραμματίζει μια σειρά από τέσσερις ανοιχτές δημόσιες εκδηλώσεις, από τον Μάρτιο έως τον Ιούνιο.