Η μνήμη είναι πρώτα από όλα παρόν

Τι κοινό έχουν οι κοντυλιές της κρητικής λύρας στην πνιγμένη από δακρυγόνα πλατεία Συντάγματος το μεσημέρι της 29ης Ιουνίου 2011, ένα τσουβάλι κάρβουνα στη Χαμοστέρνας, ένα σεμεδάκι από βελονάκι στο παρμπρίζ σταθμευμένου αυτοκινήτου στο Παγκράτι και η σελίδα στο Facebook «Πανηγύρια και τοπικές γιορτές»; Το νήμα που διασχοινίζει τα παραπάνω ετερόκλητα στιγμιότυπα είναι η αναφορά τους στην παραδοσιακότητα.

Ηδη από το 2010, παρατηρούμε μια σειρά ενσώματες πρακτικές με αναφορά στην παράδοση: ομάδες εκμάθησης παραδοσιακού χορού, γλέντια με παραδοσιακή μουσική για την υπεράσπιση του δημόσιου χώρου, εργαστήρια μαθητείας στην οργανοποιία, την υφαντική, την κεραμική, το πολυφωνικό τραγούδι, έθιμα αναπροσαρμοσμένα στη μετανεωτερική γειτονιά και τα πολιτικά της αιτήματα, όπως το Καρναβάλι του Μεταξουργείου ή ο Κλήδονας της Καισαριανής. Για τους περισσότερους από όσους συμμετέχουν, η παραδοσιακότητα συνομιλεί με την κοινότητα, την αλληλεγγύη, την αλληλοβοήθεια, τη συμμετοχικότητα, ενώ το ίδιο συχνά προτάγματα, όπως η ανακύκλωση και επανάχρηση, καθορίζουν και καταναλωτικές συμπεριφορές.

Η εκτεταμένη στροφή προς παραδοσιακές μορφές και εκφράσεις, που αβασάνιστα κατηγοριοποιείται ως μόδα, χιπστερισμός ή φασεϊσμός, δείχνει να αδιαφορεί για αφοριστικούς -ισμούς και παγιωμένους τρόπους επαφής με το λαϊκό. Το τραύμα της πολιτικής εργαλειοποίησης του παραδοσιακού χορού και της μουσικής από τη μεταξική δικτατορία και τη χούντα των συνταγματαρχών έχει αρχίσει να επουλώνεται. Το κλαρίνο, η γκάιντα και η τσαμπούνα απενοχοποιούνται – αναφέρουμε εδώ τον καταλυτικό ρόλο των Μουσικών Σχολείων και των δημιουργικών νεοπαραδοσιακών διασκευών.

Αν η παράδοση δεν κληρονομείται αλλά μαθαίνεται, όπως έλεγε η άξια Αλκη Νέστορος-Κυριακίδου, σε μια δυναμική διαπραγμάτευση με το παρόν και τις ανάγκες του, γίνεται κατανοητό γιατί στη σημερινή οριακή εποχή το παραδοσιακό και το λαϊκό αποκτούν εκ νέου πολιτική σημασία, αποστασιοποιημένα από αποικιακά, εθνοκεντρικά και πατριαρχικά αφηγήματα.

Γιατί «το μόνο που δεν χρειάζεται είναι το γραφικό, η παράσταση, οι αλλοτινές συνήθειες», όπως έλεγε ο μεγάλος μας καταστασιακός Χατζιδάκις.

Η Παναγιώτα Ανδριανοπούλου είναι εθνολόγος-λαογράφος, Μουσείο Νεότερου Ελληνικού Πολιτισμού – ΥΠΠΟ