Ο ΣΥΡΙΖΑ και οι κοινωνικές μεταρρυθμίσεις

Η κυρίαρχη νεοφιλελεύθερη ορθοδοξία, διαλύοντας το κράτος πρόνοιας και εκτοξεύοντας τις κοινωνικές ανισότητες, υπονομεύει συστηματικά τη νομιμοποίηση των δυτικών δημοκρατιών (βλ. δεύτερη προεδρία Τραμπ). Η μνημονιακή περίοδος στην Ελλάδα απετέλεσε το πιο ακραίο νεοφιλελεύθερο πείραμα λιτότητας σε συνθήκες μειωμένης δημοκρατικής κυριαρχίας. Οι συνέπειες για τις εργασιακές σχέσεις και το εισόδημα των πολιτών ήταν δραματικές: η εσωτερική υποτίμηση, η αποδυνάμωση των συνδικαλιστικών δικαιωμάτων και η γενικότερη απορρύθμιση οδήγησαν τη χώρα και σήμερα ακόμη στην τελευταία θέση από πλευράς αγοραστικής δύναμης στην ΕΕ.

Η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ, μετά τον επώδυνο συμβιβασμό του 2015, βρέθηκε μπροστά σε μια σχεδόν αδύνατη αποστολή: να εφαρμόσει το πρόγραμμα του τρίτου μνημονίου, προσπαθώντας ταυτόχρονα να αδρανοποιήσει τις πιο ακραίες νεοφιλελεύθερες αιχμές του και να προωθήσει, όσο επέτρεπε ο ασφυκτικός έλεγχος των δανειστών, υπερώριμες κοινωνικές μεταρρυθμίσεις. Παρά το δυσμενές αυτό περιβάλλον, πέτυχε όχι μόνον να αντιμετωπίσει την ακραία ανθρωπιστική κρίση (π.χ. καθιερώνοντας δωρεάν φάρμακα και νοσηλεία για τους άνεργους και τους ανασφάλιστους)  αλλά και να ανακόψει τις τάσεις απορρύθμισης και συμπίεσης των μισθών. Το 2019 ο μέσος μισθός ήταν κατά 4,3% υψηλότερος σε σχέση με το 2014, μετά σχεδόν μια δεκαετία μειώσεων. Ο δείκτης άνισης κατανομής εισοδήματος (Gini4) που ήταν στο ιστορικά υψηλό 34,5% το 2014 μειώθηκε κατά 3,2 ποσοστιαίες μονάδες το 2019, συγκλίνοντας έτσι με την τιμή του στην ΕΕ.

Επειδή όμως όλοι φτώχαιναν (αν και οι φτωχοί περισσότερο από όλους) η ανισότητα δεν επιδεινώθηκε τόσο δραματικά όσο οι εν γένει συνθήκες ζωής: Το 2014 ο κίνδυνος ακραίας υλικής στέρησης ήταν σχεδόν διπλάσιος (21,2% έναντι 12,2%) από αυτόν το 2008. Ο κίνδυνος σχετικής φτώχειας με σταθερό κατώφλι (=τα νοικοκυριά που θεωρούνταν φτωχά με τα κριτήρια του 2008) εκτοξεύτηκε από 19,5% σε 40,8%. Το 2019 μειώθηκε κατά 21% και ο κίνδυνος ακραίας υλικής υστέρησης κατά 25%.

Επιπλέον πραγματοποιήθηκαν τομές που το πελατειακό σύστημα των προηγούμενων δεκαετιών δεν είχε αγγίξει. Λόγω χώρου, περιορίζομαι εδώ σε μεταρρυθμίσεις που προώθησα προσωπικά στους τομείς ευθύνης που μου είχε εμπιστευθεί ο πρωθυπουργός Αλ. Τσίπρας.

• Με το άρθρο 1 του ν. 4325/2015 «Εκδημοκρατισμός της Διοίκησης – Καταπολέμηση γραφειοκρατίας και Ηλεκτρονική Διακυβέρνηση» καταργήθηκε η πολιτική επιστράτευση, που ήταν το βολικό όπλο κάθε μεταπολιτευτικής κυβέρνησης εναντίον απεργιών που δεν είχαν κηρυχθεί, όπως γίνεται συνήθως, παράνομες και καταχρηστικές. Στο εξής δεν μπορεί να υποβάλλει σε «στρατιωτικό νόμο» κανένα εργαζόμενο, καμία κυβέρνηση.
• Με τον νόμο 4359/2016 κυρώθηκε, μετά εικοσαετή αδράνεια του πολιτικού συστήματος, ο αναθεωρημένος Ευρωπαϊκός Κοινωνικός Χάρτης, που καθιερώνει πρόσθετα δικαιώματα, όπως το δικαίωμα για αιτολογημένη απόλυση.
• Η μεγαλύτερη ρήξη με το πελατειακό σύστημα, που είχε δημιουργήσει ένα μωσαϊκό ταμείων και ρυθμίσεων, υπήρξε η ασφαλιστική μεταρρύθμιση του ν. 4387/2016.  Υλοποίησε με τον ΕΦΚΑ το όραμα του Ελ. Βενιζέλου για ένα μόνο ασφαλιστικό φορέα, με όμοιους κανόνες για όλους και αντιμετώπισε το τεράστιο ασφαλιστικό έλλειμμα, που οδηγούσε σε απανωτές περικοπές συντάξεων. Καθιέρωσε την Εθνική Σύνταξη, η οποία παρέχει την ελάχιστη βάση συνταξιοδότησης για όλους, απευθείας από τη φορολογία και όχι τις ασφαλιστικές εισφορές, εξασφαλίζοντας έτσι υψηλά ποσοστά αναπλήρωσης, (πάνω από το 90%) για τους εργαζόμενους μέσου και χαμηλού εισοδήματος. Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΟΟΣΑ, πρόκειται για το δεύτερο υψηλότερο ποσοστό αναπλήρωσης στην Ευρώπη. Ακόμη και η ρύθμιση για τις εισφορές των ελεύθερων επαγγελματικών και εμπόρων ήταν χαμηλότερη για το 85% από αυτούς, σε σχέση με το προηγούμενο σύστημα.

Προφανώς, το μείγμα πατρωνείας και νεοφιλελευθερισμού στην κοινωνική πολιτική εξακολουθεί να είναι κυρίαρχο στη χώρα, ενισχυμένο μάλιστα από τις πρόσφατες αντιμεταρρυθμίσεις. Δεν θα μείνει όμως αλώβητο από τους κοινωνικούς αγώνες που έρχονται.

Ο Γιώργος Κατρούγκαλος είναι καθηγητής Δημ. Δικαίου, αν. εμπειρογνώμονας ΟΗΕ, πρώην υπουργός Εξωτερικών, Εργασίας και Διοικητικής Μεταρρύθμισης