Προκαλούν τα βιβλία επαναστάσεις;

Για έναν μεγάλο στοχαστή του Διαφωτισμού, τον μαρκήσιο ντ’ Κοντορσέ, τη Γαλλική Επανάσταση την προκάλεσε η φιλοσοφία που διαδόθηκε ακόμα και στους πιο απλούς ανθρώπους. Το πώς ακριβώς συνέβη αυτό μελετά ο συγγραφέας αυτού του σημαντικού έργου. Αυτός δεν είναι άγνωστος σε όσους μελετούν την ιστορία του Διαφωτισμού. Αντιθέτως, αποτελεί σημείο αναφοράς για πολλούς μελετητές του φαινομένου. ΟΤζόναθαν Ιζραελ, ομότιμος καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας στο Institute for Advanced Study του Πρίνστον, είναι ένας εκ των πιο σημαντικών ιστορικών των ιδεών του Διαφωτισμού. Ο Ιζραελ ανατρέπει τις συνηθισμένες αντιλήψεις για τον Διαφωτισμό, όταν μιλάει για δύο ρεύματα σ’ αυτόν, τον Ριζοσπαστικό και τον Μετριοπαθή Διαφωτισμό. Πάντως, αν και ο διαχωρισμός των δύο Διαφωτισμών χάραξε νέους πρωτόγνωρους δρόμους στη μελέτη του φαινομένου, πολλοί τον θεώρησαν σε κάποια σημεία απόλυτο. Ο Ιζραελ κάνει ό,τι μπορεί για να τους διαψεύσει και στα περισσότερα σημεία το επιτυγχάνει.

Πριν από τη Γαλλική Επανάσταση ο Μετριοπαθής Διαφωτισμός εκφραζόταν από τους Τυργκό, Χιουμ, Βολταίρο, Ρουσσώ, Μοντεσκιέ, Λοκ, Μπεκαρία, τον σκωτικό Διαφωτισμό του Ανταμ Φέργκιουσον και του Ανταμ Σμιθ και πολλούς άλλους, ενώ ο  Ριζοσπαστικός Διαφωτισμός πήγαζε από το 1650 και την Ολλανδία και τις ιδέες του Μπαρούχ Σπινόζα, τον ακολούθησε ο Γάλλος Πιερ Μπαιλ (Pierre Bayle) και βρήκε τη συνέχειά του, κυρίως στις δεκαετίες 1770 και 1780, στους Ελβέτιο, Ντ’ Χόλμπαχ, Ντιντερό, Κοντορσέ, Τομ Πέιν και πολλούς άλλους επίσης.

Οι πέντε ρήξεις

Τα δύο ρεύματα συγκρούστηκαν πάνω σε πέντε κύριους άξονες. Αρχικά διαφωνούσαν για το τι είναι πρόοδος και για το μέχρι πού μπορεί να φτάσει αυτή. Οι μετριοπαθείς διαφωτιστές αν και ζητούσαν περισσότερες ελευθερίες και καλύτερη εκπαίδευση, την οποία περιόριζαν στα ανώτερα στρώματα, υπερασπίζονταν τη μοναρχο-αριστοκρατική κοινωνική ιεραρχία και είχαν ως φιλοσοφική τους βάση μια θρησκευτικο-ντεϊστική θέση για την πρόοδο και τη θεϊκή Πρόνοια. Οι μετριοπαθείς διαφωτιστές ήταν κριτικοί απέναντι στις υπερβολές της Εκκλησίας και των μοναρχιών, δεν έφταναν όμως μέχρι να τις αρνηθούν. Το αντίθετο με κάποιες «μεταρρυθμίσεις», τις έβλεπαν ως συνοδοιπόρους της προόδου. Οι ριζοσπάστες είχαν ως φιλοσοφική τους αρχή τον ντετερμινισμό και τον υλισμό. Ξεκινώντας από τον μονισμό του Σπινόζα για την ενότητα σώματος και ψυχής, ύλης και νου, πίστευαν πως ο τότε υπαρκτός κόσμος και η ιεραρχία του πρέπει να ανατραπεί εκ θεμελίων για να υπάρξει πρόοδος. Αυτοί ήταν με τον απλό λαό και όχι με την αριστοκρατία, το εκκλησιαστικό ιερατείο και τους μονάρχες, ακόμα κι όταν αυτοί ήταν «πεφωτισμένοι», όπως ο Φραγκίσκος ο Μέγας της Πρωσίας ή ακόμα και η Αικατερίνη η Μεγάλη της Ρωσίας. Ο Καντ ήταν ο μόνος που προσπάθησε να σταθεί στο ενδιάμεσο, αλλά σύμφωνα με τον Ιζραελ απέτυχε. Ο συγγραφέας υποστηρίζει πως, αντιθέτως απ’ όσα οι συντηρητικές ερμηνείες ισχυρίζονται, οι ιδέες όχι μόνο δεν παίζουν δευτερεύοντα ρόλο στην πρόοδο των κοινωνιών, αλλά, αντιθέτως, στον κόσμο του Ριζοσπαστικού Διαφωτισμού αυτός εντοπίζει την απαρχή της σύγχρονης δημοκρατίας. Θεωρεί επίσης πως ο, εμπνεόμενος από τον Ρουσσώ, Ροβιεσπέρος ήταν εχθρός του Ριζοσπαστικού Διαφωτισμού και όχι οπαδός του, όπως πιστεύουν πολλοί. Ο Ρ.Δ. αναβίωσε και πάλι μετά την πτώση του ηγέτη των Ιακωβίνων μέχρι την άνοδο του Ναπολέοντα. Κατ’ εμέ πάντως η θεώρηση της «Τρομοκρατίας» ως μιας ολοκληρωτικά καταστροφικής περιόδου (Φρανσουά Φυρέ) αποτελεί σαφή υποχώρηση στην πίεση του συντηρητικού πνεύματος, όπως έδειξε η Αννί Ζουρντάν στο έργο της Νέα Ιστορία της Γαλλικής Επανάστασης (Εκδόσεις Πόλις, μτφ. Κώστας Γαλανάκης). Βεβαίως κανείς δεν μπορεί να κατηγορήσει τον Ιζραελ για συντηρητισμό, στην προσπάθειά του όμως να αποδείξει πως ο ιακωβινισμός του Ροβιεσπέρου δεν ήταν ριζοσπαστισμός, κινδυνεύει να ξεχάσει το μείζον. Η «Τρομοκρατία» ήταν γέννημα θρέμμα μιας αντίληψης που ήθελε ο κόσμος να αλλάξει ριζικά και όχι απλώς να μεταρρυθμιστεί και ο όρος χρησιμοποιήθηκε για να απαξιωθεί η Επανάσταση.

Το δεύτερο σημείο της πλήρους διαφωνίας των δύο ρευμάτων ήταν οι θέσεις τους για την κοινωνική ιεραρχία. Ο Μετριοπαθής Διαφωτισμός αρνούνταν πτυχές της κοινωνικής ιεραρχίας, όχι όμως και την ανάγκη της. Ο πλούτος γι’ αυτόν τον Διαφωτισμό αποτελούσε πυλώνα των κοινωνιών, όπως και η δουλεία, ενώ η καλή διακυβέρνηση δεν έπρεπε να αποστασιοποιείται από τα θεολογικά κριτήρια, αφού αποδεχόταν τον σαφή διαχωρισμό σώματος και ψυχής, για την οποία υπεύθυνη ήταν η Θεία Πρόνοια και όχι η Πολιτεία. Η κοινωνική τάξη ήταν θεϊκά καθορισμένη. Ο Ριζοσπαστικός Διαφωτισμός, αντιθέτως, συμβούλευε τους αμερικανούς επαναστάτες να φοβούνται τον πλούτο που γεννά αλαζονεία και περιφρόνηση των φτωχών (Ντιντερό), ήταν κατά του βάρους των παραδόσεων στις σύγχρονες κοινωνίες, ρητώς και κατηγορηματικώς κατά της δουλείας, της υποτίμησης των γυναικών, ακόμα και κατά των διωγμών των ομοφυλοφίλων. Ηταν με μια δημοκρατική εξισωτική θεωρία. Ενώ επίσης, σε αντίθεση με τους μετριοπαθείς, οι ριζοσπάστες διαφωτιστές ενδιαφέρονταν όχι για τη μόρφωση των ανώτερων αλλά για τη μόρφωση των κατώτερων στρωμάτων. Η άγνοια και οι προκαταλήψεις ήταν ο μεγάλος εχθρός τους. Για αυτή την άγνοια κατηγορούσαν τη μοναρχία και την Εκκλησία.

Οι ριζοσπάστες αντέστρεφαν την εξήγηση για τη βία στην κοινωνία. Δεν ήταν οι επαναστάτες που την προκαλούσαν, αλλά οι ιερείς, οι αριστοκράτες και οι μονάρχες που επέμεναν στην αναπαραγωγή της κοινωνικής αδικίας. Ο Ριζοσπαστικός Διαφωτισμός όμως ήταν και εκφραστής της αναγκαιότητας της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας σε αντίθεση με τα ρουσσωικά αμεσοδημοκρατικά προτάγματα. Τελικά, όπως υποστήριζε ένας εκ των εκφραστών του Ρ.Δ., ο Ανταμ Βαϊσπχάουπτ, ο Διαφωτισμός σήμαινε απαλλαγή, ακόμα και φυσική, από αριστοκράτες, ευγενείς, ιερείς και βασιλείς. Πράγμα που ήταν αδιανόητο για τον Βολταίρο και τον Καντ, οι οποίοι απέρριπταν κάθε μορφή βίας κατά των υπέρτατων εξουσιών.

Η τρίτη διαφωνία τους αφορούσε την ερμηνεία της οικονομικής ζωής. Για τους μετριοπαθείς οι νόμοι της αγοράς ήταν θέσφατα που κανένας δεν έπρεπε να θίξει. Για τον δημοκρατικό εξισωτισμό, αλλά όχι και τον ισοπεδωτικό εξισωτισμό των ριζοσπαστών, θέσφατο ήταν μόνο ότι εξασφάλιζε την ισότητα. «Μια πραγματικά φωτισμένη ηθική φιλοσοφία, υποστήριζαν οι ριζοσπάστες διαφωτιστές, πρέπει να επικεντρώνεται στους καταπιεσμένους και εξαθλιωμένους» (σ. 128). Η κληρονομική μεταβίβαση πλούτου και αξιωμάτων και η ανισότητα των αγορών, σύμφωνα με αυτούς, οδηγούσαν τους πολλούς σε καταπίεση και εξαθλίωση. Η παιδεία αντί της καταγωγής εγγυόταν την πρόοδο των κοινωνιών. Τα βιβλία προκαλούν επαναστάσεις. Εδώ κυρίαρχη θέση κατέχει η εκ μέρους των ριζοσπαστών απόρριψη της ανισότητας, των διακρίσεων και των εκτεταμένων προνομίων των κυρίαρχων ελίτ ως φυσικού φαινομένου ή ως αποτέλεσμα της βούλησης της Θείας Πρόνοιας.

Η τέταρτη διαφωνία τους κινούνταν γύρω από τη δυνατότητα ύπαρξης μιας αιώνιας ειρήνης. Για τους μετριοπαθείς ο πόλεμος ήταν μια εξέλιξη που βοηθούσε τις μοναρχίες να ανασυγκροτούνται. «Σύμφωνα με τη θεώρηση του Βολταίρου, του Φρειδερίκου και του μετριοπαθούς ρεύματος, ο πόλεμος και οι μόνιμοι στρατοί, η κουλτούρα του αυλικού μιλιταρισμού αποτελούσαν αναπόσπαστο μέρος του κόσμου των ηγεμόνων και της αριστοκρατίας» (σ. 152). Ως εκ τούτου θεωρούσαν ουτοπική την ιδέα της αιώνιας ειρήνης. Αντιθέτως, οι ριζοσπάστες θεωρούσαν πως αυτή η ιδέα είναι όντως ουτοπική, όσο ο κόσμος εξαρτιόταν από τους μονάρχες και την αριστοκρατία. Ο Καντ στεκόταν και εδώ στο μέσο. Ναι μεν πίστευε στη δυνατότητα μιας αιώνιας ειρήνης, αλλά αυτή δεν θα μπορούσε να στηρίζεται σε δημοκρατίες, όπως υποστήριζαν οι ριζοσπάστες. Οι τελευταίοι θεωρούσαν τους πολέμους μηχανές καταστροφής των φτωχών, χωρίς λόγο μάλιστα. Γι’ αυτούς οι πόλεμοι γίνονταν μόνο για τα συμφέροντα των μοναρχών και των αριστοκρατών. Δεν απέρριπταν όμως τους δίκαιους πολέμους, αυτούς δηλαδή που γίνονταν για την ανατροπή διεφθαρμένων και αυταρχικών μοναρχών.

Η πέμπτη διαφωνία ήταν φιλοσοφικής φύσης, με τεράστιες όμως πολιτικές επιπτώσεις, και αφορούσε τις διαφορές ανάμεσα σε δύο είδη ηθικής φιλοσοφίας. Οι μετριοπαθείς πίστευαν πως το δίκαιο στηριζόταν στη Θεία Πρόνοια και στη θρησκεία, πίστευαν στον μη διαχωρισμό θρησκείας και πολιτικής και στο ότι ο Λόγος δεν μπορεί να αποτελέσει τη βάση της ηθικής. Αυτή τη συνιστά μόνο η θρησκεία και η απαλλαγμένη από δόγματα πίστη.  Αντιθέτως, οι ριζοσπάστες, οι ουνιταριανιστές και οι άθεοι υλιστές πίστευαν πως η ηθική γεννάται μόνο από τον Λόγο, είναι οικουμενική, ανεξαρτήτως έθνους και θρησκείας, δεν εξαρτάται από καμία πίστη και πως το κράτος πρέπει να διαχωρίζεται από την Εκκλησία. Ξεκινώντας από τον Σπινόζα και τον Μπαιλ οι ριζοσπάστες υποστήριξαν τον θεμελιώδη διαχωρισμό της ηθικής από τη θεολογία, θέση που κατέστη θεμελιώδης αρχή του Ριζοσπαστικού Διαφωτισμού. Για τους Ντ’ Χόλμπαχ και Ντιντερό ηθικό είναι ό,τι δίνει έμφαση στις αρχές της ισότητας και της δημοκρατίας. Γι’ αυτούς επίσης κάθε ηδονή (αυνανισμός, ομοφυλοφιλία, λεσβιασμός, μοιχεία κ.λπ.) που δεν βλάπτει τους άλλους και τη δημοκρατία είναι επιτρεπτή και ουδέτερη από ηθικής πλευράς. Μεγάλη πρόκληση για την εποχή, αλλά και για τη δική μας εποχή που οι woke υπερβολές γίνονται πρόσχημα για τη στροφή των κοινωνιών μας στον ηθικό συντηρητισμό.

Το έργο ολοκληρώνεται με την ιδεολογική αντίστιξη Σπινόζα και Βολταίρου ως τη διαφορά μεταξύ του πρώτου που επέμενε στη δημοκρατία και του δευτέρου που «προπαγάνδιζε» μια πεφωτισμένη μοναρχία. Αν και κατά τη γνώμη εδώ ο Βολταίρος αδικείται. Οπαδός της πεφωτισμένης δημοκρατίας, μαζί με τον Ρουσσώ, ήταν και όχι της πεφωτισμένης μοναρχίας. Τελικά ο Ρ.Δ. ήταν ένα διεθνικό κίνημα που ξεκίνησε στα μέσα του 17ου αιώνα στην Ολλανδία, επεκτάθηκε μετά σε όλη την Ευρώπη και την Αμερική, κορυφώθηκε το 1770-1790 και αποτέλεσε τον καταστατικό χάρτη των σύγχρονων δημοκρατιών. Αυτό το βιβλίο, αν και δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά το 2010, ανήκει ήδη στα κλασικά έργα. Εξαιρετική η μετάφραση του Διονύση Παπαδουκάκη, δεν διακόπτει ούτε για μια στιγμή τον καταιγιστικό ρυθμό του βιβλίου.