Το ψωμί μας και οι καλλιτέχνες μας

Θα έπρεπε να αφιερώναμε περισσότερη σκέψη στο γεγονός ότι ζούμε σε μια χώρα όπου ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού εργάζεται υποτονικά, ενώ ένα ακόμη μεγαλύτερο φαντασιώνεται πως του αξίζει μια απασχόληση που δεν θα το δένει με κανένα λουρί. Τα σχετικά στοιχεία είναι αμείλικτα: δείχνουν ότι όχι μόνο σε πολλά επαγγέλματα λείπουν τα μυαλά και τα χέρια (των τεχνιτών, των νοσηλευτών, των εργατών γης) αλλά και ότι η μέση απόδοση όσων δουλεύουν είναι αδικαιολόγητα χαμηλή. Τι συμβαίνει; Πώς μπορεί ένας λαός που κάθε άλλο παρά χαρακτηρίζεται από νωθρότητα και έλλειψη νεύρου να παραχωρεί τόσο λίγη σωματική και ψυχική ενέργεια σε ό,τι του δίνει το ψωμί για να ζήσει;

Φθάσαµε, άραγε, στο σηµείο να µην εκτιµάται αρκετά το ψωµί; Φυσικά, όχι. Ωστόσο, τις εντυπώσεις δεν τις κερδίζει ο άρτος, αλλά τα θεάµατα. Αυτό δεν είναι καινούργιο, το καινούργιο είναι ότι πολλοί ονειρεύονται να κάνουν θέαµα τον ίδιο τους τον εαυτό. Και βέβαια όποιος ονειρεύεται κάτι τέτοιο, απεχθάνεται την καθηµερινή και εξαναγκαστική δουλειά. Πράγµατι, τα στοιχεία που δείχνουν ότι στη χώρα µας η παραγωγικότητα της εργασίας είναι µικρή συµπληρώνονται µε άλλα που µας λένε ότι ένα όλο και µεγαλύτερο µέρος της νεολαίας στρέφεται προς την καλλιτεχνία. Η εµπειρία µας το επιβεβαιώνει. Βλέπουµε νέους να πατούν µε το ένα πόδι τους σε µια δουλειά ή στις σπουδές τους και µε το άλλο να προσπαθούν να πατήσουν στη σκάλα που θα τους ανεβάσει σε κάποια σκηνή. Να βρεθούν εκεί και να ιδωθούν! Ιδού ο πόθος τους: να γίνουν, επιτέλους, ορατοί και να αποσπάσουν το χειροκρότηµα που πουθενά αλλού δεν µπορούν να το λάβουν. Βλέπουµε τις πρωινές ώρες πρόσωπα νεανικά σε ένα µηχανουργείο, σε ένα εργαστήριο, σε ένα αµφιθέατρο πανεπιστηµίου, σε ένα γραφείο ή πίσω από τον πάγκο ενός µαγαζιού. Οταν έλθει το βράδυ, τα ίδια αυτά πρόσωπα θα προσπαθήσουν, σε άλλους χώρους, να µεταµορφωθούν παίζοντας µια κιθάρα, έναν ρόλο σε µια θεατρική παράσταση ή κρατώντας µε περιπάθεια ένα µικρόφωνο. Αλλοι, πάλι, θα δοκιµάσουν µε µια χορευτική φιγούρα να δώσουν στον εαυτό τους την εντύπωση πως η γη στην οποία στέκονται δεν είναι πια γι’ αυτούς ούτε βάλτος ούτε κινούµενη άµµος. Μπορούν να απογειωθούν µε µια κίνηση εµπνευσµένη από κάποια Τερψιχόρη φυλακισµένη µέσα τους. Ελευθερία, λοιπόν, αναπτέρωση, σπάσιµο της ρουτίνας, είναι λίγο αυτό; Γιατί να µην το υποδεχόµαστε µε ανοιχτές αγκάλες;

Από µιαν άποψη ίσως φανεί πως είναι στενόµυαλοι εκείνοι οι καχύποπτοι που θεωρούν πως το ενδιαφέρον των νέων για τις τέχνες είναι, στις περισσότερες περιπτώσεις, ένδειξη πως µάλλον κάτι θέλουν να αποφύγουν, παρά να πετύχουν. Δείχνουν να τους απωθεί το να τηρούν καθηµερινά και µε ακρίβεια τις υποχρεώσεις που επιβάλλει ο µισθός ή το µεροκάµατο. Ετσι ερµηνεύουν τα πράγµατα οι καχύποπτοι. Τα καλλιτεχνικά πετάγµατα τους φαίνονται σαν υπεκφυγές. Δεν τους πείθει η διαβεβαίωση των επίδοξων καλλιτεχνών πως αν αποφεύγουν τον κάµατο από τις στρωτές δουλειές είναι για να δεσµευτούν σ’ έναν µόχθο πολύ διαφορετικό, για χάρη της οµορφιάς. Η δυσπιστία απέναντι σ’ έναν τέτοιο ισχυρισµό δεν είναι εντελώς αβάσιµη. Ούτε όµως και οδηγεί µε ασφάλεια στην αλήθεια.

Πλησιάζουμε περισσότερο στην αλήθεια αν παρατηρήσουμε πως οι δραπέτες της εργασίας, εν προκειμένω, δεν είναι τυπικοί φυγόπονοι. Γιατί; Γιατί έχουν πάντα στον νου τους να επιστρέψουν στον κοινωνικό χώρο πανηγυρικά. Η ερασιτεχνία τους είναι προσωρινή. Ασφαλώς, κάτι τέτοιο δεν είναι από μόνο του κατακριτέο. Θα ήταν μάλιστα ευπρόσδεκτο αν φανέρωνε πως ένα τμήμα της νεολαίας εμπλουτίζει τον κοινό μας βίο φέρνοντας μέσα στους κόλπους του την ιδέα και την αίσθηση μιας αρμονίας και μιας άλλης τάξης που του λείπει. Θα ήταν ελπιδοφόρο αν με τη φωνή και τους στίχους ενός σύγχρονου ραψωδού σκεπαζόταν για λίγο η φωνή του τηλεοπτικού δελτίου ειδήσεων, η φωνή του ενός και του άλλου κομματάρχη, οι φωνές των εμπορικών ντελάληδων, όπως και οι ακατάπαυστοι ήχοι από τα πληκτρολόγια, τους εκσκαφείς, τους αυτόματους τηλεφωνητές, απ’ όλον τον βόμβο του αυτοματισμού μέσα στον οποίο πνίγεται οποιοδήποτε σκίρτημα της καρδιάς ή του πνεύματος. Χρειαζόμαστε, επομένως, τους καλλιτέχνες για να διασώσουν την ικανότητα του ανθρώπου να σκιρτά, όχι απλώς να αντιδρά σε εξωτερικούς ερεθισμούς, όχι να ζει ανακλαστικά. Αυτό σημαίνει πως χρειαζόμαστε να μας βεβαιώνουν οι μουσικοί, οι ηθοποιοί, οι χορευτές, οι ζωγράφοι ότι υπάρχει κάτι που βγαίνει «από μέσα τους» και δεν είναι υπαγορευμένο.

Και εκεί είναι που έρχονται οι διαψεύσεις. Γιατί, αντίθετα με τις προσδοκίες μας, αυτό που ακούμε συνήθως δείχνει να μην πηγάζει από μια εσωτερική αναγκαιότητα των καλλιτεχνών. Ενα ανησυχητικά μεγάλο τμήμα τους με τα καμώματά του αποδεικνύει το αντίθετο. Ο,τι κάνει το κάνει επειδή έτσι νομίζει πως θα γίνει αμέσως αρεστό. Και είναι τόσο κακό αυτό; θα ρωτήσουν μερικοί. Ας το δούμε. Το ότι ένας εργαζόμενος που δεν επιδοκιμάζεται στον χώρο της δουλειάς του αναζητά σε μια κιθάρα, σ’ ένα πιάνο, σ’ ένα μπουζούκι το μέσο για να λάβει επαίνους είναι κατανοητό. Το ότι όμως βιάζεται τόσο πολύ είναι βέβαιο πως θα τον δέσει σύντομα στο άρμα της γνώμης των πολλών. Ο ευαίσθητος, ο αμφισβητίας ονειροπόλος καταλήγει, έτσι, συχνά να γίνει εξάρτημα όχι πια του τάδε ή του δείνα ελεγκτή και εργοδότη, αλλά ενός πλήθους αγνώστων το γούστο των οποίων χειραγωγείται με μέσα πασίγνωστα. Αντί να βρει τον εαυτό του, όπως δηλώνει συχνά, τον ψάχνει μέσα σε μισοσκότεινες αίθουσες γεμάτες με θεατές πολύ ανυπόμονους να πάρουν αυτό που νομίζουν ότι θα τους κάνει καλό. Πληρώνουν για να πάρουν μια συναυλία ή μια παράσταση – φάρμακο.

Ναι, το ότι η τέχνη έγινε όργανο ψυχοθεραπείας είναι γεγονός. Ποιος όμως θα θεραπεύσει ποιον και από τι; Οι καλλιτέχνες έχουν αρρωστήσει από φιλαρέσκεια, μπορεί κάποιος να πει. Οσο για το κοινό, έχει αρρωστήσει από αβεβαιότητα: δεν είναι καθόλου σίγουρο ότι οι καλλιτέχνες θα το διασκεδάσουν. Είναι ακριβώς έτσι; Οχι, είμαστε πιο κοντά στην πραγματικότητα αν πούμε πως οι καλλιτέχνες αρρωσταίνουν από έλλειψη ανεξαρτησίας. Ενώ φαντάστηκαν πως θα αφήσουν ελεύθερο τον εαυτό τους να εκφραστεί, τον βλέπουν να εκτελεί διάφορα νούμερα για να κερδίσει το ενδιαφέρον ενός κοινού που η προσοχή του συνεχώς διασπάται. Μια γυναίκα που παίζει βιολί φορώντας φόρεμα σχιστό στο πλάι μέχρι ψηλά στους γοφούς και τινάζοντας την κατάξανθη χαίτη της σε κάθε άλμα του τόνου, κοροϊδεύει αθέλητα τον οίστρο της αποκαλύπτοντας το πόσο κουρδισμένος είναι. Το ίδιο και κάθε δήθεν παθιασμένος βιρτουόζος επί σκηνής.

Το αποτέλεσμα είναι η κοινωνία να μην ανανεώνεται από τους καλλιτέχνες της. Αυτοί που κολακεύονται να πιστεύουν πως δεν ανήκουν στους κακομοίρηδες σκλάβους των ωραρίων και ακολουθούν τον προσωπικό τους ρυθμό, αποδεικνύεται πως στην πράξη ακολουθούν πειθήνια τον ρυθμό του συρμού που περνά μέσα σε όλα τα σπίτια, που γανώνει όλα τα κεφάλια. Η αγορά χτυπά το ταμπούρλο της και αυτοί χορεύουν. Οσοι κατορθώνουν να μην πάρουν αυτό τον δρόμο – και υπάρχουν ευτυχώς μερικοί –, πρέπει να τους υπολογίζουμε ως πολύτιμο τμήμα του εθνικού μας κεφαλαίου. Μπορεί στους τομείς της εργασίας να χωλαίνουμε. Αν όμως ερχόταν από τη μεριά των καλλιτεχνών περισσότερος αέρας ανεξαρτησίας, η κοινωνία θα τον ρούφαγε άπληστα. Μερικοί στίχοι, μερικές νότες μπορούν να δώσουν σ’ έναν λαό μια ώθηση που οι καρποί της δεν φαίνονται αμέσως. Αρκεί οι στίχοι και οι νότες να μην κλαίγονται ξύνοντας διαρκώς πληγές. Αν η εργασία της μέρας δεν δίνει στους Ελληνες αρκετή χαρά, τουλάχιστον ας μην τη στερηθούν και τις νύχτες.

Ο Βασίλης Καραποστόλης είναι ομότιμος καθηγητής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών