Οι νέοι «αγανακτισμένοι»

Τι απέγινε η τόση αισιοδοξία; Πού χάθηκε η εμπιστοσύνη; Στο αποχαιρετιστήριο άρθρο του στους «Τάιμς» της Νέας Υόρκης ο Πολ Κρούγκμαν κάνει έναν απολογισμό αυτών των 25 χρόνων από τότε που εγκαινίασε τη στήλη του. Πόσο αισιόδοξοι ήταν τότε οι άνθρωποι, γράφει. Πόσο ωραία αισθάνονταν όλοι το 1999 και το 2000. Και πόσο εντυπωσιακά η αισιοδοξία έχει δώσει πια τη θέση της στην οργή και τη δυσαρέσκεια.

Ο Κρούγκμαν γράφει για την Αμερική. Αλλά η διαπίστωση ισχύει για όλες τις χώρες της Δύσης. Το 2000, όταν ξεκινούσε να γράφει στη μεγάλη εφημερίδα της Νέας Υόρκης, οι άνθρωποι θεωρούσαν τόσο δεδομένη την ειρήνη και την ευημερία που απολάμβαναν, ώστε ψήφισαν στις εκλογές εκείνον με τον οποίο απλώς ένιωθαν ότι θα είχε περισσότερο πλάκα να έκαναν παρέα. Κάπως έτσι ψηφίσαμε κι εμείς, το 2004. Ηταν μια εποχή όπου όποιος προειδοποιούσε για κινδύνους – ότι η ευημερία μπορεί να αποδειχθεί φούσκα, εδώ, ή ότι η εισβολή στο Ιράκ στηρίχθηκε σ’ ένα ψέμα και μπορεί να οδηγήσει σε περιπέτειες, εκεί – έβρισκε κλειστά αφτιά. Οποιος έκανε την Κασσάνδρα ήταν καταδικασμένος, όπως κι εκείνη, να μην τον ακούει κανείς.

Ηταν μια εποχή όπου πιστεύαμε ότι τίποτε δεν μπορεί να πάει στραβά. Ηταν, προπάντων, η εποχή της εμπιστοσύνης. Η εμπιστοσύνη εξηγεί την αισιοδοξία. Μα τώρα πια, λέει ο Κρούγκμαν, το κοινό δεν πιστεύει πια ότι εκείνοι που τον κυβερνούν ξέρουν τι τους γίνεται. Ούτε θεωρεί δεδομένη την εντιμότητά τους. Η οικονομία επιβίωσε της μεγάλης κρίσης που ξεκίνησε το 2008, αλλά η εμπιστοσύνη των πολιτών στις κυβερνήσεις, στις ελίτ γενικότερα, δεν επιβίωσε. Δεν αποκαταστάθηκε ποτέ. Στις ΗΠΑ, το αποτέλεσμα αυτής της έκλειψης είναι ο Τραμπ. Στην Ευρώπη που, προς μεγάλη έκπληξη του Κρούγκμαν, ξεπέρασε τη μεγάλη κρίση του ευρώ, αλλά το τίμημα το πληρώνουν τώρα οι κυβερνήσεις των χωρών της, η μία μετά την άλλη, τι μας περιμένει;

Ως γνωστόν, οι ευτυχισμένες οικογένειες μοιάζουν μεταξύ τους, οι δυστυχισμένες είναι διαφορετικές στη δυστυχία τους. Αλλά μπορούμε να διακρίνουμε ένα μοτίβο που επαναλαμβάνεται. Ρίξτε μια προσεκτική ματιά, για παράδειγμα, στα πρόσωπα που διάλεξε ο Τραμπ ως νέους πρέσβεις. Εχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό με πολλούς από εκείνους που διάλεξε για κρίσιμα κυβερνητικά πόστα: μηδενική πολιτική εμπειρία, εξωτικές απόψεις, ισχυρή ροπή προς τη συνωμοσιολογία, ελάχιστο σεβασμό προς τα θεσμικά ήθη και απόλυτη, προσωπική αφοσίωση στον πρόεδρο. Αλλά στη λίστα των υποψήφιων πρεσβευτών, υπάρχει κι ένα επιπλέον χαρακτηριστικό. Πολλοί ανήκουν σε μια ειδική κατηγορία πλουσίων ανθρώπων, που πλούτισαν με τρόπους που συχνά τους έφεραν μπελάδες με τη δικαιοσύνη, και που διακρίθηκαν όχι στην παραγωγική οικονομία αλλά στα «deals», στο πολυμήχανο real estate.

Αυτοί είναι οι νέοι «αγανακτισμένοι». Οχι οι εργαζόμενοι που νιώθουν, με το δίκιο τους,  ότι οι ελίτ τους πρόδωσαν. Οι πάμπλουτοι, που αγανακτούν με ένα «σύστημα», που βάζει νομικά και ηθικά εμπόδια στην επιθυμία τους να πλουτίσουν όσο θέλουν και να έχουν όσο σεβασμό πιστεύουν ότι τους αξίζει για τον πλούτο τους. Απέναντι σε μια παλιά  αριστοκρατία του πλούτου που ενίοτε ανησυχεί, βλέπει τους κινδύνους και πότε – πότε βάζει μια φωνή – «φορολογήστε μας, επιτέλους» ή «κάντε κάτι για να μειωθούν οι ανισότητες», ζητά «κάποιος να σώσει τον καπιταλισμό από τον εαυτό του» – υπάρχει μια νέα, αγανακτισμένη πλουτοκρατία, που αγωνίζεται να καταργηθούν οι ρυθμίσεις που εμποδίζουν τα καλύτερα deals, που βιάζεται να απαλλαγεί από τους «πράσινους» περιορισμούς και που βλέπει στον αδιαφανή κόσμο των κρυπτονομισμάτων έναν τρόπο να ξεφύγει από τα δεσμά της, απ’ ό,τι επιβιώνει από το μεταπολεμικό κοινωνικό συμβόλαιο. Ο Τραμπ είναι ο σημαιοφόρος τους.

Είναι σαν η κρίση των κυρίαρχων ιδεών που προκάλεσε η χρεοκοπία της Lehman Brothers και όσα την ακολούθησαν, η διάψευση της ιδέας πως οι αυτορυθμιζόμενες αγορές, χωρίς κρατική παρέμβαση, χωρίς εξωτερικούς περιορισμούς, βρίσκουν πάντα την καλύτερη λύση, αντί να οδηγήσει – όπως πολλοί ήλπιζαν ή προεξοφλούσαν – σε μια αναβίωση της μεγάλης κοινωνικής συναίνεσης που οδήγησε στα «τριάντα ένδοξα χρόνια» του μεταπολεμικού κόσμου, φαίνεται να οδηγεί σε μια φυγή προς την αντίθετη κατεύθυνση. Ακόμη λιγότερες ρυθμίσεις, ακόμη λιγότερο κράτος, ακόμη λιγότερη κοινωνική ευθύνη, ακόμη μεγαλύτερη ελευθερία του μεγάλου πλούτου. Και, όπως έχει συμβεί ξανά στο παρελθόν, ο εθνικιστικός, ξενοφοβικός λαϊκισμός μιας ριζοσπαστικής Δεξιάς, που τοκίζει θυμό και φόβο, είναι το μέσο για να εξασφαλιστεί η υποστήριξη των «χαμένων» σε ένα πρόγραμμα που ευνοεί τους (πολύ) «κερδισμένους».

Η αμερικανική πραγματικότητα δεν καθρεφτίζεται οπωσδήποτε, και πάντως όχι ευθύγραμμα, στην από εδώ πλευρά του Ατλαντικού, πολύ λιγότερο σε μια χώρα με την ειδική ιστορική και πολιτιστική φυσιογνωμία της Ελλάδας. Αλλά αυτή είναι η πραγματικότητα που ορίζει τον κόσμο μας. Υπάρχει τρόπος να ξεφύγουμε;

Η απάντηση του αμερικανού νομπελίστα προσπαθεί να είναι αισιόδοξη: «Πιστεύω ότι ενώ η δυσαρέσκεια μπορεί να δώσει την εξουσία στους κακούς, μακροπρόθεσμα δεν μπορεί να τους κρατήσει εκεί. Κάποια στιγμή, το κοινό θα αντιληφθεί ότι οι περισσότεροι από τους πολιτικούς που επιτίθενται στις ελίτ, είναι οι ίδιοι ελίτ, από κάθε άποψη, και θα αρχίσει να τους καταλογίζει ευθύνες για την αποτυχία τους να τηρήσουν τις υποσχέσεις τους… Ισως δεν θα ανακτήσουμε ποτέ το είδος της εμπιστοσύνης που είχαμε στους ηγέτες μας – την πεποίθηση ότι οι άνθρωποι στην εξουσία γενικώς λένε την αλήθεια και ξέρουν τι κάνουν – που είχαμε κάποτε. Κι ούτε θα έπρεπε να την ανακτήσουμε. Μα αν αντισταθούμε στην “κακιστοκρατία”, τη διακυβέρνηση από τους χειρότερους, που αναδύεται αυτή τη στιγμή, ίσως εν τέλει βρούμε τον δρόμο προς έναν καλύτερο κόσμο».

Δεν είμαι σίγουρος ότι έχει δίκιο. Αλλά δεν έχω και κάποια άλλη, καλύτερη απάντηση κατά νου.