Ενας αναρχικός στυλίτης

Ο μέγιστος ποιητής μας Νίκος Καρούζος υπήρξε προσωπικός μου φίλος και ένας εκλεκτός συνομιλητής. Κατά την ταπεινή μου άποψη, είναι ένας ιδιοφυής ποιητής. Κάποιοι τον είπαν ιδιότυπο, εκκεντρικό, εμμονικό με το στοιχείο του θανάτου, αλλά κανείς, ουσιαστικά, δεν μπόρεσε να μην του αναγνωρίσει μια ιδιαίτερη μοναδικότητα στην εξαιρετική ποιητική του τέχνη. Πέρασαν κιόλας 34 χρόνια από την ημέρα που, σε ηλικία μόλις 64 ετών, ο Καρούζος εγκατέλειψε τα εγκόσμια. Το φθινόπωρο του 1989, σχεδόν έναν χρόνο πριν από τον θάνατό του, στις φιλόξενες στήλες του περιοδικού «Η Λέξη», δημοσίευσα ένα κείμενο για την ποίηση του σημαντικού αυτού ανθρώπου, με τον τίτλο «Τα πολύτιμα βάσανα του λεξιμάρτυρος Ν. Δ. Καρούζου». Επιτρέψτε μου σήμερα να σταχυολογήσω ορισμένα αποσπάσματα αυτού του κειμένου, όπου, όσο μπορούσα, προσπάθησα να «αναλύσω» κάποιους από τους πιο χαρακτηριστικούς και μερικούς, ακόμα και αριστουργηματικούς, στίχους του:

Ο τίτλος της συλλογής του Ν. Δ. Καρούζου «Πενθήματα» είναι μια λέξη «άπαξ» στον Αισχύλο («Χοηφόροι», στ. 432). Νομίζω ότι η σημασία αυτής της λέξης αποτελεί και το ουσιαστικότερο σχόλιο της ποίησής του. Ο Καρούζος διακονεί μια σκυθρωπή ποίηση, ενώδυνη, οδυνηρώς ολολύζουσα, εμμανώς τον διψώμενον ζητούσα, αλλά κατά έναν ιδιότυπο τρόπο εκφράζουσα τον ολολυγμό της. O Iωάννης της Κλίμακος στο κ’ του έκτου λόγου «Περί μνήμης θανάτου» λέει για κάποιον ασκητή που «μελέτησε τον θάνατο» – πήγε δηλαδή και ήρθε, που λέει ο λαός: «Εκνους ων αεί και δάκρυα θερμά αψοφητί εκχεόμενος». Η ποίηση του Καρούζου είναι μια αψοφητί δακρυχέουσα έκνους διάθεσις ενωδύνου καρδίας. Ο έκνους αυτός ποιητής, ένας κυριολεκτικά σαλός, ένας κλόουν καυσοκαλυβίτης, ένας προσωκρατικός ορθόδοξος χριστιανός, ένας αναρχικός στυλίτης, έχει κάνει από χρόνια πανιά και μας ατενίζει από την απόσταση που χωρίζει το τραπέζι του τσίρκου από το κλουβί των λεόντων. Αιωρείται και διακυβεύει κάθε στιγμή το υπάρχειν.

«Παλιοκούρελο η ποίηση, θα ‘λεγα σολιασμένα βάσανα»: ο ίδιος ο Καρούζος βλέπει την ποιητική σαν την τέχνη του ρακοσυλλέκτη και την τέχνη του μπαλωματή. Παράβαλε το κουρελάκι του Χαμ στο «Τέλος του παιχνιδιού» και το τρύπιο παπούτσι του Εστραγκόν στο «Περιμένοντας τον Γκοντό» του Μπέκετ.

Την λευτεριά την έλεγες κάποτε μηχανορραφία.

Δεν εγγυώμαι καμιά λέξη.

Η έκθετη, αφερέγγυα λέξη της ποίησης ακυρώνει τη φενάκη, τη σκευωρία, τη συνωμοσία του λόγου. Κάθε απόφθεγμα για τον κόσμο, κάθε κατηγόρημα και κάθε ταυτότητα μετεωρίζεται στο κενό, εφόσον ο μεσεγγυητής αποσύρει την εμπιστοσύνη του πια στην πίστη των λέξεων. Μια λέξη χωρίς εγγύηση, χωρίς αντίκρυσμα, είναι ασύδοτη, ικανή για τα πάντα, κυρίως για την απάτη ή την άτη.

Φθέγγομαι τρόμο. Και επιτέλους, τι νομίζεις πως είναι τα ιδανικά;

Είν’ όπως αλευρώνουμε τα ψάρια πριν απ’ το τηγάνισμα.

Η ιδεολογία ως μαγειρική. Τα ιδανικά, αλευρωμένα ψάρια και ο τρόμος, φθεγγόμενος. Η αφερέγγυα λέξη δίνει τη θέση της στο κύρος του τρόμου. Ο φθόγγος τρέμει, ο λόγος εκκρεμεί μπροστά στην τεχνική του τηγανίσματος. Τα ιδανικά, χωρίς λέπια, έξω από το νερό, με θολό μάτι, ενδύονται τη λευκή εσθήτα του αλεύρου και ετοιμάζονται για βρώση. Η ποίηση, παρούσα στο τσιμπούσι, τρέμει φθογγόσημα.

Εγραψα ποίηση – μ’ άλλα λόγια συνεργάστηκα με το μηδέν.

Ποίηση είναι η συνέργεια του μηδενός του ουσίας με έναν υποκείμενο στην οντοπάθεια.

Δε σε βλέπω απόψε καλά. Τι έχεις;

Εχω ύπαρξη.

Οταν η ύπαρξη, αντί να ανάγεται στο είναι, κατάγεται από το έχειν.

Υποφέρω την πρόταση της θεότητας.

Ο προτασιακός λόγος του Καρούζου δραπετεύει συχνά από τα σπαράγματα των προσωκρατικών. Γεμάτος αντιφάσεις, όχι στη γλώσσα, αλλά στα πράγματα που θέλει να σώσει φθεγγόμενος τον τρόμο του, ο λόγος του Καρούζου είναι θεολογικός, δηλαδή αναφορικός της θεότητας.

ΤΟ ΥΛΙΚΟ ΜΟΥ ΕΙΝΑΙ Ο ΘΑΝΑΤΟΣ.

Η ύλη της ποίησης και τα υλικά, ο θάνατος, η συνεργασία με το μηδέν, το ιδίωμα της συντέλειας. Ο κόσμος αναγκαία περιττός:

Μάταιος ο κόσμος, αλλά πέρασμα.

Και υπάρχει πολλή αξιοπρέπεια σε αυτή τη διάβαση από την οδό της ματαιότητας:

Εχω την τιμή να είμαι διαβάτης.

Χτυπώντας κάρτα της ύπαρξης

Κοντεύω νεκρός κι αντιλέγω αστροδίαιτος.

Η Υπαρξη, μηχανισμός γραφειοκρατίας, μια νεκροφάνεια με δυνάμει την επικοινωνία με την ουράνια μηχανική.

Πείνασα τ’ όνειρο σα σκύλος.

Αλλά γαβγίζοντας, φθεγγόμενος τρόμο, απώλεσε ο ποιητής την ευκαιρία της μετάβασης στο δήμο των ονείρων, γιατί:

Αλλαξα φρίκη.

Αξιοπρεπής διαβάτης της ματαιότητας, αλλάζει την πείνα με τη δίψα:

Μέσα στη δίψα είναι όλο το νερό.

Και πεινώντας και διψώντας δικαιοσύνη, όπως όλοι οι απελπισμένοι πριν αξιωθούν τη μακαριότητα, βεβαιώνεται πως:

Ολα είναι τραγικά πλην του τράγου.

Αμφίβραχυς ο νους και η γλώσσα βάτραχος.

Θεωρώ τον στίχο αυτόν έναν από τους αριστουργηματικότερους της ποίησής μας. Ο Νους, ένα τρισύλλαβο μέτρο με τη μακρά (διαρκή) συλλαβή στη μέση και η γλώσσα ένα αμφίβιο. Αμφίβραχυς – αμφίβιο:

(Ω, Ηράκλειτε, ω, Αγχιβασίη).

Η γλώσσα χαριεντίζεται με το θάνατο.

Ακυρώνει τα πράγματα ή, το αντίστροφο, την καταργεί τη φύση:

Μπορείς να κόψεις ένα τριαντάφυλλο

απ’ τη λέξη Τριανταφυλλιά;

Ο διασπασμένος κόσμος που από τη μια τον θέτει:

Χρεμετίζω βιώσιμος.

Κι από την άλλη τον αίρει:

Η εδώδιμη Ανοιξη κι ο απόμακρος Αμνός

Που μερίζεται

Στην κατάμαυρη του θανάτου αγραμματοσύνη.

Τον καλούν πάλι και πάλι σε μια νέα απόπειρα προσέγγισης με το όλον:

Ραμφίζω οντολογία.

Και εν συνεχεία, η έκρηξη της αυτογνωσίας:

Ο θάνατος ωρίμασε τα μάτια μου.

Η ματαιότητα, η μεγάλη καλλιτέχνιδα, συναρτάται με τη συνωμοσία του χρόνου:

Τον χρόνο πάντα τον αισθάνομαι στην ωμοπλάτη.

Αν η ποίηση του Ν. Δ. Καρούζου είχε διασωθεί σε αποσπάσματα, δεν θα φοβόταν να σταθεί δίπλα στα αποσπάσματα των προσωκρατικών και του Διονυσίου Σολωμού. Το θέτω έτσι προκλητικά και όποιος διαφωνεί, ίσως έχει δίκιο. Αλλά:

                   Μη με διαβάζετε

                   όταν

                   έχετε

                   δίκιο.