Η μεγάλη σύγκρουση της Αθήνας στο μετανεωτερικό παρόν

Αναμφίβολα, η μεγάλη σύγκρουση της Αθήνας του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ με τις κυβερνητικές δυνάμεις και τα βρετανικά στρατεύματα τον Δεκέμβριο του 1944, τα λεγόμενα Δεκεμβριανά, υπήρξε καταλυτικό γεγονός καταλυτικής σημασίας. Η τελική κατάληξη των Δεκεμβριανών, δηλαδή η ήττα της εαμικής Αριστεράς, επισφράγισε τις αλλαγές των πολιτικών ισορροπιών σε επίπεδο κορυφής. Παρ’ όλα αυτά παραμένει γεγονός αδιαμφισβήτητο ότι δεν έχει ακόμη πραγματοποιηθεί σε επιστημονικό επίπεδο η πλήρης χαρτογράφηση της περιόδου των Δεκεμβριανών, παρά τον πολλαπλασιασμό των μελετών τα τελευταία έτη. Εξαιρετικά σημαντικό είναι και το γεγονός ότι η αναμέτρηση αυτή δεν έπαψε ποτέ να απασχολεί την ελληνική πολιτική και την ελληνική δημόσια σφαίρα. Δεν ήταν, και δεν θα μπορούσε να ήταν, ένα γεγονός που συζητείται μόνο στο πλαίσιο της επιστημονικής συζήτησης, που ούτως ή άλλως ενέχει (και) πολιτικές διαστάσεις. Αντιθέτως, οι εκατέρωθεν αναφορές στα Δεκεμβριανά και οι συσχετίσεις με γεγονότα της εκάστοτε συγκυρίας από εκπροσώπους κομμάτων, συλλογικοτήτων, φορέων, από ειδικούς αλλά και μη ειδικούς, χαρακτήριζαν πάντα φορτισμένες κοινωνικά και πολιτικά περιόδους της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.

Η κυρίαρχη θεσμική μνήμη, ειδικά στα χρόνια 1949-1974, συνέδεε αναφανδόν τη μάχη με τον λεγόμενο «δεύτερο γύρο» του ΚΚΕ (μέσω του ΕΑΜ στη φάση αυτή) για την κατάληψη της πολιτικής εξουσίας, με τον «πρώτο» εξ αυτών να αναφέρεται συνήθως στις εμφύλιες συγκρούσεις μεταξύ των αντιστασιακών οργανώσεων στη διάρκεια της Κατοχής και τον «τρίτο» ως το διάστημα που συμβατικά ορίζουμε ως κυρίως εμφύλιο πόλεμο (1946-1949) και που ονομάζονταν «συμμοριτοπόλεμος» στα επίσημα κρατικά έγγραφα μέχρι το 1989.

Από την πλευρά της Αριστεράς, η ερμηνεία των γεγονότων της περιόδου ήταν αναμενόμενα διαφορετική. Στο πλαίσιο αυτό θεωρείται ότι η μεγάλης κλίμακας συστράτευση των Ελλήνων στους κόλπους του ΕΑΜ ανησυχούσε σοβαρά την ηγεσία του βρετανικού συμμαχικού παράγοντα. Προκειμένου να εξασφαλιστούν τα μεταπολεμικά στρατηγικά συμφέροντα της Βρετανίας επιλέχθηκε η αντιπαράθεση προς το ΕΑΜ. Ετσι, η επέμβαση των Αγγλων τον Δεκέμβριο του 1944, στον «Μεγάλο Δεκέμβρη» του λαϊκού κινήματος, οδήγησε στη στρατιωτική ήττα του ΕΛΑΣ, ενώ διαδοχικές συμφωνίες μεταξύ του ΕΑΜ και της αντίπαλης παράταξης επισφράγιζαν απαράδεκτους συμβιβασμούς, με την κορύφωσή τους στη Βάρκιζα τον Φεβρουάριο του 1945.

Ογδόντα χρόνια μετά τα Δεκεμβριανά, οι θεμελιώδεις μετασχηματισμοί της ελληνικής κοινωνίας σε όλα τα επίπεδα αφήνουν ανοικτό το ερώτημα της εκ νέου νοηματοδότησης αυτών των πλέον συγκρουσιακών στιγμών του συλλογικού μας βίου. Νέοι διαχωρισμοί, νέες διαιρέσεις, πιθανόν να οδηγούν στην υπόθεση εργασίας ότι οι λογαριασμοί με το παρελθόν της Κατοχής και του Εμφυλίου έχουν λήξει οριστικά, ειδικά μετά την απόσυρση από το προσκήνιο των γενεών που είχαν άμεση ή/και έμμεση εμπειρία των συμβάντων, αλλά και τη λήξη του Ψυχρού Πολέμου. Από την άλλη, πολλές πρόσφατες επιστημονικές και λογοτεχνικές εκδόσεις γύρω από τα γεγονότα αυτά έχουν δημιουργήσει αίσθηση και έχουν γνωρίσει και μεγάλη εμπορική επιτυχία.

Διαφαίνεται, λοιπόν, ότι ακόμη και στο πλαίσιο της μετανεωτερικής μας κατάστασης, απόηχοι της κρίσιμης και πολυαίμακτης δεκαετίας του 1940 εξακολουθούν να απασχολούν τμήματα του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού, και να επιχειρείται η συσχέτισή τους με το παρόν και τις πολιτικές διακυβεύσεις του σήμερα.

Ο Βαγγέλης Τζούκας είναι δρ Κοινωνιολογίας, διδάσκων ΕΑΠ