Μια ερμηνεία για την ανισότητα στον κόσμο

Ο Νταρόν Ατζέμογλου, ένας από τους πιο γνωστούς οικονομολόγους της εποχής μας, στο έργο του «Γιατί αποτυγχάνουν τα έθνη» (Why Nations Fail), που συνέγραψε με τον Τζέιμς Ρόμπινσον, παρουσιάζει μια φιλόδοξη θεωρία για τα αίτια της ευημερίας και της αποτυχίας των εθνών. Το κεντρικό επιχείρημα του βιβλίου είναι ότι η επιτυχία ή η αποτυχία των κρατών εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τους θεσμούς τους – πολιτικούς και οικονομικούς.

Οι Ατζέμογλου και Ρόμπινσον υποστηρίζουν ότι οι χώρες που αναπτύσσουν συμπεριληπτικούς θεσμούς (Inclusive institutions) είναι πιο πιθανό να πετύχουν μακροπρόθεσμη ανάπτυξη και σταθερότητα. Οι συμπεριληπτικοί θεσμοί χαρακτηρίζονται από συμμετοχικότητα, ισότητα και διαφάνεια. Εξασφαλίζουν την πρόσβαση όλων των πολιτών στις οικονομικές ευκαιρίες, προστατεύουν τα δικαιώματα ιδιοκτησίας και εγγυώνται τη λογοδοσία των πολιτικών ηγετών. Σε τέτοιες κοινωνίες, οι πολίτες έχουν την ελευθερία να καινοτομήσουν, να ξεκινήσουν επιχειρήσεις και να δημιουργήσουν πλούτο, ενισχύοντας έτσι την οικονομία.

Αντιθέτως, οι χώρες με αποκλειστικούς θεσμούς (extractive institutions) τείνουν να αποτυγχάνουν. Οι αποκλειστικοί θεσμοί χαρακτηρίζονται από τη συγκέντρωση της εξουσίας σε μικρές ελίτ, που διατηρούν τον πλούτο και την εξουσία για τον εαυτό τους, αποκλείοντας το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού από την οικονομική και πολιτική ζωή. Σε τέτοιες κοινωνίες, η οικονομία και η πολιτική είναι δομημένες με τρόπους που αποθαρρύνουν την καινοτομία και την ανάπτυξη, καθώς οι ελίτ ενδιαφέρονται περισσότερο για τη διατήρηση της εξουσίας τους παρά για τη συνολική ευημερία της χώρας.

Οι Ατζέμογλου και ο Ρόμπινσον αναλύουν πολλά ιστορικά παραδείγματα για να στηρίξουν τη θεωρία τους. Συγκρίνουν τη Βόρεια και Νότια Κορέα, δύο χώρες με κοινή ιστορική και πολιτιστική κληρονομιά, αλλά με διαφορετικούς θεσμούς. Η Βόρεια Κορέα υιοθέτησε αποκλειστικούς θεσμούς με κεντρικό έλεγχο της οικονομίας και της πολιτικής, οδηγώντας σε οικονομική κατάρρευση και φτώχεια. Αντιθέτως, η Νότια Κορέα ανέπτυξε συμπεριληπτικούς θεσμούς, προωθώντας την οικονομική ανάπτυξη και τη δημοκρατία.

Ενα άλλο παράδειγμα αρκετά τολμηρό είναι οι αποικιακές κοινωνίες. Οι θεσμοί χωρίς αποκλεισμούς εισήχθησαν συχνά σε χώρες που ήταν φτωχές όταν αποικίστηκαν, οι οποίες με την πάροδο του χρόνου οδηγήθηκαν σε μια κοινωνική ευημερία ενώ υπήρξε και η αντίστροφη πορεία. Αυτός είναι ένας σημαντικός λόγος για τον οποίο οι πρώην αποικίες που κάποτε ήταν πλούσιες είναι τώρα φτωχές και το αντίστροφο. στη Λατινική Αμερική και τη Βόρεια Αμερική. Στη Λατινική Αμερική, οι αποικιοκράτες δημιούργησαν θεσμούς που εξυπηρετούσαν τις ελίτ και εκμεταλλεύονταν τον τοπικό πληθυσμό. Στη Βόρεια Αμερική, όμως, οι άποικοι δημιούργησαν θεσμούς που προωθούσαν τη συμμετοχή των πολιτών και την οικονομική ισότητα, θέτοντας τα θεμέλια για την ευημερία των ΗΠΑ και του Καναδά.

Οι Ατζέμογλου και Ρόμπινσον τονίζουν επίσης ότι οι θεσμοί δεν είναι αμετάβλητοι. Οι χώρες μπορούν να αλλάξουν από αποκλειστικούς σε συμπεριληπτικούς θεσμούς, και το αντίστροφο. Αυτό μπορεί να γίνει μέσω κοινωνικών κινημάτων, επαναστάσεων ή ακόμα και πολέμων. Ωστόσο, η αλλαγή αυτή είναι δύσκολη, καθώς οι ελίτ που ωφελούνται από τους αποκλειστικούς θεσμούς συνήθως αντιστέκονται στη μεταρρύθμιση.

Το «Γιατί αποτυγχάνουν τα έθνη» προσφέρει μια ισχυρή εξήγηση για την ανισότητα στον κόσμο, εστιάζοντας στην καθοριστική σημασία των θεσμών. Η ευημερία ενός έθνους  σύμφωνα με τους συγγραφείς εξαρτάται από το αν οι θεσμοί του είναι συμπεριληπτικοί και ενθαρρύνουν την ανάπτυξη ή αποκλειστικοί και προωθούν την εκμετάλλευση και τη στασιμότητα.

Ο Μάριος Τσάκας είναι επίκουρος καθηγητής Διοίκησης Επιχειρήσεων και Οργανισμών στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστημιο Αθηνών. Ο Στέφανος Καβαλλιεράκης είναι ιστορικός, καθηγητής στην Εθνική Σχολή Δημόσιας Διοίκησης