Ο τραγικός αυτοδίδακτος της ζωής

Τριάντα χρόνια έκλεισαν το καλοκαίρι που μας πέρασε από εκείνον τον Ιούλιο του 1994 που ο καλλιτεχνικός κόσμος της χώρας, η Τέχνη εν γένει, έχασαν αιφνίδια και απροσδόκητα ένα πολύτιμο και εκλεκτό μέλος της: τον ζωγράφο, πρωτίστως, αλλά και τον σκηνογράφο – ενδυματολόγο Σάββα Χαρατσίδη. Λίγα μόλις χρόνια πριν απ’ την ξαφνική «αναχώρησή» του, την άνοιξη του 1983, είχα δημοσιεύσει στο φιλόξενο περιοδικό Η ΛΕΞΗ ένα κείμενο για τον σημαντικό αυτό εικαστικό, τιμώντας την, τότε πάνω από είκοσι χρόνια, παρουσία του στη ζωγραφική, αλλά και στη θεατρική ζωή του τόπου μας:

Ο Σάββας Χαρατσίδης θεωρεί τον εαυτό του αυτοδίδακτο ζωγράφο – σχεδόν, συμπληρώνει με διακριτικότητα. Τελικά, τι άλλο είμαστε οι περισσότεροι σε αυτόν τον τόπο, παρά «τραγικά αυτοδίδακτοι», όπως έγραψε ο Σεφέρης; Θα ήθελα να τονίσω: Ευτυχώς, γιατί τουλάχιστον στην Τέχνη οι καλύτεροι απέφυγαν τα φάλαρα των σχολών και του ακαδημαϊσμού. Χρειάστηκε να ανακαλύψουν μόνοι τους, με υπομονή και βάσανα πολλά, τα εργαλεία της δουλειάς τους, τα γνωστικά υπόγεια ρεύματα, τις στράτες που περπάτησαν οι προηγηθέντες της συντεχνίας. Η ανακάλυψη του αυτονόητου ή του δοκιμασμένου προσδίδει μια προσωπική χαρά και σε διδάσκει πως ο περπατημένος δρόμος που σου παραδίδεται να κυκλοφορείς απαίτησε από τους προγενέστερους χρόνια και χρόνια επίμονης χειρωναξίας. Πιστεύω πως ο δρόμος πρέπει να περπατιέται από την αρχή, γι΄αυτό σέβομαι απεριόριστα τους αυτοδίδακτους, όσους ξέρουν τα σημάδια της συντεχνίας, τα σημεία και τα τέρατα, τις αποτυχίες και τα κατορθώματα, τα εύσημα της αγωνίας.

Ο Σάββας Χαρατσίδης ζωγραφίζει για να βεβαιωθεί ως ύπαρξη, δεν υπάρχει για να ζωγραφίζει. Γι’αυτό η ζωγραφική του είναι λίγη, σπάνια, διακριτική και αιμάσσουσα. Οταν λέω πως ζωγραφίζει για να υπάρχει, εννοώ πως σε κάθε πινελιά του, μέσα από το θέμα, πάνω στο χρώμα, σταυρώνεται ο ίδιος, χωρίς να ελπίζει σε καμιάν ανάσταση. Ο Χαρατσίδης είναι ένας τραγικός αυτοδίδακτος της ζωής πρώτα. Γι’ αυτό στους πίνακές του αποτυπώνει τόση πίκρα, τόσο παράπονο, τόση απελπισία. Τα λιγοστά τοπία του και οι ανθρώπινες μορφές του φέρνουν όλα τα σημάδια μιας ανελέητης και ανεκλάλητης φθοράς. Με τρομάζει η ζωγραφική του, δεν αντέχω να κοιτάζω αυτά τα μαρμαρωμένα πρόσωπα με τα εταστικά, διαπορούντα μάτια, που σε προκαλούν, λίγο πριν ξεσπάσουν τα δάκρυα, να απαντήσεις στα άτεγκτα, τα μόνιμα υπαρξιακά ερωτήματα: «Γιατί;» και «Προς τι;». Τοπία θανάτου, πρόσωπα θανάτου, έφηβοι, κορίτσια, νύφες, «ήρωες» που δεν ξέρουν τι να κάνουν το σώμα τους, άβολοι μέσα στα στενάχωρα δωμάτια, άδειοι μπροστά στους νεκρούς καθρέφτες, συντροφιά με μαρμάρινες προτομές και ερημικούς κρίνους. Γυμνά βουνά, ακύμαντες θάλασσες, βούρκοι, κλειστοί ουρανοί. Εχω πάντα την αίσθηση πως η ζωγραφική του Χαρατσίδη αποτυπώνει τον κόσμο λίγο πριν από μια συνταρακτική κραυγή, λίγο πριν από ένα ασυγκράτητο ουρλιαχτό. Δεν είναι η αξιοπρέπεια που κοσμεί τα πρόσωπά του, δεν είναι η διάκριση, δεν είναι η υπομονή και η εγκαρτέρηση, είναι η αναίτια λύπη που κάνει τα πάντα «να χλίβονται και τα βουνά να λυπούνται». Ολα σταματημένα, χλωροφορμισμένα, λες κι η ζωή διατρέχει την περίμετρο ενός τύμβου. Χέρια που κρατούν και δεν άπτονται, χάδια που δεν ψαύουν, κλειστά πεισματικά χείλη με ένα χαμόγελο που, όταν κάποτε χαράχτηκε, βούλιαξε στο φαρμάκι. Ζωγραφική λυγμού που καταπίνεται. Είναι τα χρώματα του Χαρατσίδη που αναγγέλλουν το πένθος: γαιώδη κόκκινα, παγερά λευκά, κίτρινα σαν το κινίνο, το σταχτί, το ανοιχτό καφέ.

Είναι το πλάσιμο του χρώματος, η χροιά χωρίς λάμψη, τα αδρά περιγράμματα, οι ζώνες των αντιθέσεων. Το θέμα γίνεται από κομμάτια χρώματος και όχι από μείξεις. Είναι αίσθημα, είναι έκφραση εικαστικής ζωής. Το χρώμα δεν φωνάζει, δεν προκαλεί, δεν εντυπωσιάζει, δεν φυσιούται, δεν ρεμβάζει και δεν μεγαλαυχεί. Δεν είναι το θέμα, όπως σε άλλες καθαρές ζωγραφικές προτάσεις. Το χρώμα του Χαρατσίδη συμβάλλει στην αποτύπωση της ληθαργούσης υπάρξεως. Είναι στοιχείο της τρομώδους ζωγραφικής, μνημείο και μνήμα χαροκαμένης ζωής. Απουσία αναστάσεως. Δεν ξέρω άλλο ζωγράφο μας να ταυτίστηκε τόσο απόλυτα με τις εικόνες του Φαγιούμ και τις επιτύμβιες στήλες του Κεραμεικού. Στα σχέδιά του, βέβαια, όπου το υλικό είναι τα σπίτια και το μολύβι, ο Χαρατσίδης, χωρίς να διαφοροποιείται αισθητά, είναι περισσότερο αισιόδοξος. Οι αδρές γραμμές, σαν χαράξεις, πασχίζουν να συλλάβουν τους όγκους στη γεωμετρική τους αφαίρεση. Εχουν μια σιγουριά, αλλά η ασφάλεια που αποπνέουν προέρχεται από το σχήμα το ίδιο, όχι από τη χρήση του μοντέλου.

Ο Χαρατσίδης φαίνεται να βρίσκει παρηγοριά στο σχέδιο, στη γραμμή, στην τομή και στην αυστηρή διάταξη, στην αναλογία των αριθμών και των μεγεθών. Ο στωικός καταφεύγει στη θρησκεία του Πυθαγόρα. […] Τη σκηνογραφική και ενδυματολογική του δημιουργία την οφείλει στον Λεωνίδα Τριβιζά που του εμπιστεύτηκε το 1966 την «όψιν» του τσεχωφικού «Ιβάνωφ» με τον Δημήτρη Χορν στο Εθνικό Θέατρο. Από τότε έχει σχεδιάσει τα σκηνικά και τα κοστούμια πολλών παραστάσεων, κυρίως με τον Κουν και τον Σεβαστίκογλου και τον Τριβιζά. Αριστοφάνης, Ευριπίδης, Σαίξπηρ, Ιψεν, Τσέχωφ, Πιραντέλλο, Μπρεχτ, Μπέκετ, Ιονέσκο, Πίντερ και από τους Ελληνες, Καμπανέλλης, Αναγνωστάκη, Καπετανάκης και Χουρμούζης – είναι οι συγγραφείς που υπηρέτησε εικαστικά. Είναι από τους λίγους σκηνογράφους μας που υπακούουν απόλυτα στο πνεύμα της σκηνοθεσίας. Δεν προσπαθεί να υπερκαλύψει την παράσταση, δεν αποπειράται να εντυπωσιάσει, να αποσπάσει την προσοχή, να κυριαρχήσει ή να φαντάξει. Με απλές κατασκευές, αφαιρετικές λύσεις, ενδείξεις και όχι υποδείξεις χώρων, κατασκευάζει το πλαίσιο το λειτουργικό της θεατρικής πράξης. Τα κοστούμια του, δοκιμάζουν και δοκιμάζονται ως ύφος και ήθος των θεατρικών προσώπων. Προβάλλουν τον ψυχισμό, «εικάζουν» τα συναισθήματα και συνθέτουν όλα μαζί τον δεσπόζοντα τόνο του κειμένου. Εχουν μια γεύση εφήμερου, είναι ένα διπλό σχόλιο για το εφήμερο της ίδιας της ζωής και της θεατρικής τέχνης. Είναι θεατρικά κοστούμια, δηλαδή αποκαλύπτουν την ψευδαίσθηση, συντηρούν τη σύμβαση και δηλώνουν τη ροή του θεατρικού χρόνου. […] Ο ίδιος ο Σάββας Χαρατσίδης, μέσα στην ομάδα των πολύ σημαντικών σκηνογράφων και ενδυματολόγων που έχουμε την τύχη να υπάρχουν στην Ελλάδα, ξεχωρίζει για τη συνέπειά του, τη λιτότητα των μέσων του, τη διακριτική του συμβολή, την ασφαλή μαστοριά του, τη σεμνότητα του γούστου του και την ταπεινοφροσύνη της απελπισίας του για το «εφήμερον σπέρμα». Σκέφτομαι τώρα πως ο Χαρατσίδης ζωγραφίζει, σχεδιάζει και ντύνει αδιαλείπτως τον «ευώνυμον ληστή».