Διαμάντια μέσα από τη στάχτη

«Τι θα μου έλειπε αν δεν τo είχα; Η ζωή. Αν δεν την είχα, θα μου ‘λειπε». Με αυτή την ατάκα του Πίτερ Φολκ από την ταινία «Ο ουρανός πάνω από το Βερολίνο» του Βιμ Βέντερς θα μπορούσε να απαντήσει ο Χρήστος Βακαλόπουλος αν κάποιος τού έκανε αυτή την ερώτηση· και μετά θα γελούσε με το χαρακτηριστικό βαθύ και γεμάτο γέλιο του, παρασέρνοντας μαζί του και όλη την παρέα. Αυτή τη ζωή που ο Χρήστος την έζησε μισή, επιβεβαιώνοντας (δυστυχώς) την «Blade Runner» ρήση, πως «τα πολύ λαμπερά αστέρια έχουν μικρή διάρκεια ζωής», καθώς χάθηκε στα 38 του χρόνια, αφήνοντας πίσω του ένα ανεξίτηλο στίγμα από άρθρα, δοκίμια, βιβλία, κινηματογραφικές κριτικές (προπαντός αυτές), ραδιοφωνικές εκπομπές, ταινίες και… πάει λέγοντας.

Θα χαιρόταν βεβαίως (υπογείως και κρυφίως) για τη μεγάλη επιτυχία της επανέκδοσης του βιβλίου του «Η γραμμή του ορίζοντος» και τη θριαμβευτική του είσοδο (30 χρόνια μετά) στα ευπώλητα και ταυτόχρονα θα γελούσε και πάλι, όχι μονάχα για τα εγκώμια και τους επαίνους αλλά και για τα άστοχα όσο και αμετροεπή σχόλια που προσπάθησαν μεμψίμοιρα να κλειδαμπαρώσουν αυτό το φευγάτο βιβλίο στο μπαούλο της εποχής του· ή μπορεί και να έλεγε ότι η νήσος Πάτμος λόγω της Αποκαλυπτικής της φύσης ανελήφθη εις τους ουρανούς και ειρήνη υμίν γραμματείς και φαρισαίοι.

ΜΑΓΕΥΕ ΤΟΥΣ ΣΥΝΟΜΙΛΗΤΕΣ ΤΟΥ. Ανθρωπος της κουβέντας και της παρέας (κυρίως), με έντονη προσωπική γοητεία, ο Χρήστος, χωρίς ποτέ να το επιδεικνύει ή να το επιδιώκει (απεχθανόταν τα κάθε λογής ακροατήρια), μάγευε τους συνομιλητές του, πηγαίνοντας κατευθείαν στον πυρήνα του θέματος ή μένοντας σιωπηλός, μέχρι που με μια και μόνη ατάκα άλλαζε τη ροή της συζήτησης, ηρεμώντας το αφρισμένο ποτάμι των λέξεων και οδηγώντας το στον δρόμο για τη θάλασσα. Πολυσχιδής, ευρυμαθής και οξυδερκής δοκιμιογράφος σε ένα μεγάλο πολιτισμικό φάσμα (από τον Μουρνάου ως την έννοια του κιτς), λάτρης της αθηναϊκής τοπιογραφίας, αθεράπευτος εραστής του θαύματος της ζωής και των μικρών, ασήμαντων στιγμών της καθημερινότητας, καθώς και ακούραστος οδοιπόρος της εσωτερικότητας, κυνήγησε με πάθος το attimo fuggente, με απώτερο στόχο την κατάκτηση μιας αισθητικής διάστασης του κόσμου, στερεωμένης σε μια ηθική στάση ζωής.

Αν υπάρχει ευτυχία, έλεγε, δεν μπορεί παρά να βρίσκεται στο βάθος της στιγμής, της κάθε στιγμής που ζούμε, εξού και το περίφημο: «Το καλύτερο πράγμα που θα μπορούσε να μας συμβεί είναι αυτό που μας συμβαίνει κάθε στιγμή, γιατί οτιδήποτε άλλο δεν υπάρχει καν». Με οδηγό αυτό το motto ο Βακαλόπουλος υπηρέτησε τις τέχνες και τα γράμματα (χωρίς ποτέ να γίνει τεχνικός της εξουσίας), ανακαλύπτοντας το βάθος των πραγμάτων συχνά ακριβώς κάτω από την επιφάνεια και στήνοντας γέφυρες επικοινωνίας εκεί όπου οι άλλοι έβλεπαν χαλάσματα, ανασύροντας διαμάντια μέσα από τη στάχτη και βρίσκοντας έτσι τα κρυφά περάσματα προς ένα πανηγύρι χαράς ή σε μια μυσταγωγία ενατένισης, καταπώς έλεγαν και οι στενοί του φίλοι Σταύροι (Τορνές και Τσιώλης).

Ο Χρήστος, φανατικός του περιοδικού τύπου (όπως όλοι μας εκείνα τα χρόνια), υπήρξε βασικό στέλεχος του σημαντικού περιοδικού «Σύγχρονος Κινηματογράφος», με διευθυντή τον αείμνηστο φίλο μας Μισέλ Δημόπουλο, και τα γραπτά του – ειδικά οι κινηματογραφικές του κριτικές (συγκεντρωμένες οι περισσότερες στο βιβλίο «Δεύτερη προβολή») – παραμένουν σταθερά σημεία αναφοράς και φάροι προσανατολισμού στον ωκεανό του σινεμά. Ο ευγενής και μειλίχιος αυτός νεαρός άντρας, ο πάντα κομψά ενδεδυμένος την «ονειρική υφή της πραγματικότητας», κατάφερε το ακατόρθωτο: πυρπόλησε, έβαλε φωτιά σε μια ολόκληρη γενιά – τη δική μας γενιά – και με χάρη την έσπρωξε να γίνει αυτό που τελικά έγινε (με τα συν και τα μείον της) και υπήρξε ανάμεσά μας, χωρίς καμιά υπερβολή ή διάθεση εξιδανίκευσης, ο καλύτερος, ο πιο γενναίος και αυτός που έφυγε πρώτος προς το φως.

ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΤΟ ΑΥΤΟΝΟΗΤΟ. Γράφει ο Μισέλ Δημόπουλος στον μικρό τόμο που εκδόθηκε από το Φεστιβάλ Κινηματογράφου το 2000, με την ευκαιρία ενός τιμητικού αφιερώματος στο έργο του: «Είναι οδυνηρό να ανακαλείς μνήμες ενός προσώπου τόσο πολυσχιδούς και χαρισματικού όπως ο Χρήστος Βακαλόπουλος. Είναι περιττό να μιλάς για την απώλειά του. Αισθάνομαι σαν να μην κύλησε ο καιρός, σαν να δίνουμε πάντα ραντεβού για να σχεδιάσουμε το νέο τεύχος του “Σύγχρονου”, να περνάμε παρέα από την “Αυγή”, να ξαφνιάζομαι από μια του παρατήρηση για ιδέες, βιβλία, ταινίες, όψεις ζωής. Στην αρχή νόμιζες πως όλα αυτά ήταν παραδοξολογίες. Οταν έφευγε η πρώτη έκπληξη, ανακάλυπτες την ουσία και το βάρος μιας γνώμης που έψαχνε πίσω από το αυτονόητο και το τετριμμένο».

Και μιλώντας και επί του προσωπικού, ζηλεύω ακόμα, ύστερα από τόσο πολύ καιρό, τους ανθρώπους που τον συναναστράφηκαν για χρόνια, κρατώντας πάντα ζωντανές μέσα μου τις μέρες και τις ώρες που περάσαμε μαζί – πάντα στο παλιό Φεστιβάλ στη Θεσσαλονίκη. Κι ακόμα δεν ξεχνώ ποτέ γιατί είμαι εδώ και γράφω για αυτόν: γιατί ήταν ένα δικό του υπέροχο κείμενο με τίτλο «Οι καταπληκτικές περιπέτειες του βλέμματος» στον «Σύγχρονο Κινηματογράφο ’77, τχ. 13-14» για την υπέροχη ταινία του Βιμ Βέντερς «Στο πέρασμα του χρόνου» που άνοιξε μια κλειστή υποδοχή μέσα μου, γεννώντας μια αδήριτη ανάγκη να τολμήσω, να προσπαθήσω να γράψω για το σινεμά. Οταν του το είπα, γέλασε και είπε πως ο καθένας βρίσκει τον δρόμο μόνος του. Του το χρωστάω, πάντα θα του το χρωστάω.

Ο Θωμάς Λιναράς είναι κριτικός κινηματογράφου και συγγραφέας