Αναθεώρηση {LF}ως προκάλυμμα

Τέσσερις αναθεωρήσεις του Συντάγματος του 1975 έχουν λάβει χώρα κατά τη Μεταπολίτευση, όλες με θεσμικά άψογο τρόπο εντός του πλαισίου του εντελώς πρωτότυπου, και στην ελληνική Ιστορία και διεθνώς, άρθρου 110. Η πρώτη, το 1986, επέφερε αναγκαία, κατά τη γνώμη μου, εξισορρόπηση του πολιτεύματος μέσα από την περικοπή αρμοδιοτήτων του Προέδρου της Δημοκρατίας με δυναμική διαμόρφωσης των πολιτικών εξελίξεων, ιδίως της διάλυσης της Βουλής, της επιλογής πρωθυπουργού και της διεξαγωγής δημοψηφίσματος. Η δεύτερη, το 2001, «σάρωσε» όλο το συνταγματικό κείμενο, ενδυνάμωσε την προστασία των δικαιωμάτων και εν γένει του Κράτους Δικαίου, με τίμημα ένα κάποιο «ξεχείλωμα». Η τρίτη, το 2008, άγγιξε μόνο τρία άσχετα μεταξύ τους άρθρα, άρα υπήρξε ασήμαντη και επουσιώδης, κατ’ εικόνα και ομοίωση της κυβέρνησης που την προώθησε. Η πιο πρόσφατη, του 2019, δεν είχε κεντρικό πυρήνα, άλλαξε 9 άρθρα και έφερε μια σημαντική, αλλά, κατά τη γνώμη μου, αντίθετη στην υπερκομματική φύση του θεσμού μεταβολή: για εκλογή του Προέδρου Δημοκρατίας απαιτούνται πλέον 151, αντί για 180, ψήφοι στην τρίτη ψηφοφορία. Ιδωμένες συνολικά, οι αναθεωρήσεις πλούτισαν και ανανέωσαν το συνταγματικό κείμενο και αύξησαν τη νομιμοποίησή του.

Περί τα τέλη της προηγούμενης κυβερνητικής θητείας, τον Μάρτιο του 2023, ο Πρωθυπουργός ανακοίνωσε την πρόθεση να εκκινήσει εκ νέου τη διαδικασία συνταγματικής αναθεώρησης «στην επόμενη Βουλή», δηλαδή στην παρούσα, με σκοπό να επέλθουν «σημαντικές αλλαγές στο Σύνταγμα». Ειδική αναφορά έγινε στο «άρθρο 16 για τα πανεπιστήμιά μας», στο «πολιτικό σύστημα», καθώς και στο «επιτελικό κράτος». Στη σχετικά πρόσφατη (7-8 Σεπτεμβρίου) παρουσία του στη Διεθνή Εκθεση Θεσσαλονίκης επανήλθε, κάνοντας λόγο για «συντεταγμένη συζήτηση στις αρχές του 2015», για «υποχρέωση διερεύνησης ευρύτερων συναινέσεων» – υποχρέωση που ούτως ή άλλως προκύπτει από τη διαδικασία αναθεώρησης – και αποκλείοντας από τη σχετική συζήτηση τα «βασικά ζητήματα τα οποία διέπουν τις σχέσεις Κράτους – Εκκλησίας». Ομως, αυτό ακριβώς το ζήτημα, η διαρρύθμιση των σχέσεων Κράτους – Εκκλησίας και ο οιονεί κρατικός ρόλος που αποδίδεται στην τελευταία, τυχαίνει να συνιστά τον τελευταίο, και πιθανότατα μοναδικό, θεσμικό αναχρονισμό του υπάρχοντος Συντάγματος. Αν αφήσουμε εκ προοιμίου εκτός συζήτησης αναθεώρησης τη μόνη διάταξη που θα έχρηζε αναθεώρησης, τι νόημα έχει, και μάλιστα τόσο κοντά στην προηγούμενη, μια εξαγγελία αναθεώρησης;

Για να απαντήσουμε με ψυχραιμία, οφείλουμε, πιστεύω, να συνυπολογίσουμε τα ακόλουθα γενικότερα στοιχεία. Πρώτον, το Σύνταγμα δεν είναι, από την ίδια τη φύση του ως κειμένου και ως συμβόλου, το κατάλληλο μέσο για να αντιμετωπιστούν υπαρκτές και διαπιστωμένες δυσλειτουργίες στο πολιτικό πεδίο και στη λεγόμενη «καθημερινότητα» των πολιτών. Αν πάρουμε ως παράδειγμα τα βασικά μέτωπα στα οποία χρειάζονται βελτιώσεις, θα διαπιστώσουμε ότι οι συνταγματικές ρυθμίζεις δεν διαμορφώνουν ούτε τη λειτουργία του κράτους ως διοικητικού και πολιτικού μηχανισμού, ούτε τη δικαιοκρατία στην πράξη, ούτε τις ειδικότερες εκφάνσεις της Δικαιοσύνης  και των Ανεξάρτητων Αρχών, ούτε ενδεχόμενες στρεβλώσεις στον πολιτικό και κομματικό ανταγωνισμό. Πολλές από τις ενδιαφέρουσες ιδέες που έριξαν, τις προηγούμενες εβδομάδες, από αυτές εδώ τις στήλες, διαπρεπείς καθηγητές – ενδυνάμωση των θεσμικών αντιβάρων, αλλαγή του τρόπου επιλογής της ηγεσίας της Δικαιοσύνης και επιτάχυνσης της απονομής της, βελτίωση κρατικών προμηθειών και ψήφου αποδήμων –μπορούν κάλλιστα να υλοποιηθούν μέσω νομοθετικών πρωτοβουλιών. Το Σύνταγμα θέτει ένα πλαίσιο, το οποίο «γεμίζει» η θεσμική και πολιτική πράξη. Δεν έχει τη δυνατότητα, ούτε τον ρόλο, να καθοδηγήσει ή να αλλάξει αυτή την πράξη: το έδειξε η εμπειρία της Μεταπολίτευσης, κατά την οποία το «Σύνταγμα Καραμανλή» υποδέχθηκε μια χαρά τις κυβερνητικές εναλλαγές, από το ΠΑΣΟΚ ως τον ΣΥΡΙΖΑ περνώντας από διάφορους αναγκαστικούς ή παρά φύσιν συνασπισμούς. Ειδικά το ισχύον ελληνικό Σύνταγμα, και αυτό είναι το δεύτερο κρίσιμο στοιχείο, όχι απλώς δεν υστερεί σε κάτι, αλλά καλύπτει με πολύ ικανοποιητικό τρόπο, χάρις και στις αναθεωρήσεις που έχει υποστεί, τόσο τις ανάγκες της πολιτικής «κανονικότητας»  όσο και έκτακτες καταστάσεις, όπως φάνηκε στο καμίνι των δυο απανωτών μεγα-κρίσεων, των Μνημονίων και της πανδημίας. Αν αυτά ισχύουν – και θα μου επιτραπεί να θεωρήσω ότι κατά κοινή πείρα αποδεικνύεται ότι ισχύουν –, τότε το πρώτο συμπέρασμα είναι ότι η πρόθεση αναθεώρησης που εκδηλώνεται σήμερα δεν εξυπηρετεί κανένα γενικό σκοπό και καμία πιεστική ανάγκη.

Τι ανάγκη, λοιπόν, εξυπηρετεί, ώστε να εξαγγέλλεται με τόσο επείγοντα χαρακτήρα; Νομίζω ότι είναι προφανές, τόσο από τις δηλώσεις του Πρωθυπουργού, όσο και με βάση τα γεγονότα: το αναθεωρητικό διάβημα έχει ως κεντρικό, αν όχι αποκλειστικό, σκοπό να αλλάξει το άρθρο 16, ιδίως οι παράγραφοι 5 και 8, ώστε να αρθεί η απαγόρευση ίδρυσης ιδιωτικών πανεπιστημίων. Είναι κάτι που έχει ξανασυζητηθεί και έχει ωριμάσει ως αίτημα. Η ωρίμανση, ωστόσο, αυτή συνοδεύεται πλέον και από ένα βαρύ θεσμικό γεγονός, που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί και ως θεσμική παραβίαση: την ψήφιση νόμου (5094/2024) που επιτρέπει, από την «πίσω πόρτα», την ίδρυση ιδιωτικών πανεπιστημίων, πριν αρθεί η συνταγματική απαγόρευση. Τι θα πράξουν τα κόμματα της αντιπολίτευσης στην παρούσα Βουλή, που είναι κρίσιμη για τις διατάξεις που θα αναθεωρηθούν και κυρίως για την πλειοψηφία με την οποία θα αναθεωρηθούν (αν λάβουν 180 ψήφους σε αυτή τη Βουλή, θα αναθεωρηθούν με 151 στη επόμενη); Θα επικρατήσει, άραγε, η ανάγκη ίδρυσης ιδιωτικών πανεπιστημίων, αν θεωρηθεί ότι υφίσταται τέτοια ανάγκη, σε σχέση με τον θεσμικό εμπαιγμό που υπέστησαν, όταν ζητούσαν την ορθή συνταγματικά και πολιτικά λύση; Η απάντηση δεν είναι εύκολη – και γίνεται ακόμα δυσκολότερη από τη στιγμή που ολόκληρο το αναθεωρητικό διάβημα θεωρηθεί προκάλυμμα για τη συγκεκριμένη κυβερνητική εμμονή.

Ο Κ. Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος.