Κυβερνώντας το κενό (;) – ο ΣΥΡΙΖΑ της κρίσης

Στο βιβλίο Κυβερνώντας το κενό: Η εξασθένιση της Δυτικής Δημοκρατίας ο P. Mair αναλύει την κρίση εκπροσώπησης των Δυτικών Δημοκρατιών με χαρακτηριστικά τη μεγάλη εκλογική αποχή και τη μείωση των οργανωμένων μελών κομμάτων και συνδικάτων ως αποτέλεσμα της τάσης για πολιτική καρτελοποίηση. Η σύγκλιση των κομμάτων, η επαγγελματοποίηση των πολιτικών ελίτ και η διαχείριση των κρατικών αναγκαιοτήτων οδηγόύν στη διεύρυνση του «δημοκρατικού ελλείμματος». Στην Ελλάδα, ο «εκλογικός σεισμός» το 2012 και η κατάρρευση του ΠΑΣΟΚ συνδυάστηκαν με την ανάδυση του ΣΥΡΙΖΑ που εξέφρασε πολιτικά και εκλογικά μεγάλο μέρος της παραδοσιακής εκλογικής και στελεχικής βάσης του ΠΑΣΟΚ. Η συγκεκριμένη εξέλιξη διαμόρφωσε τον όρο «πασοκοποίηση» (Pasokification) για να αναλύσει τις πολιτικές και εκλογικές δυσκολίες αναπαραγωγής της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας.

Ωστόσο, μετά το 2023 και τη μεγάλη εκλογική υποχώρηση που συνοδεύτηκε από την παραίτηση του Αλ. Τσίπρα, ο ΣΥΡΙΖΑ βιώνει μεγάλη κρίση. Η κρίση δεν είναι αποτέλεσμα των επιλογών της νέας ηγεσίας, αλλά των επιλογών του Αλ. Τσίπρα και της ηγετικής ομάδας ήδη από το 2012 όταν ο ΣΥΡΙΖΑ εξέφρασε με τη ριζοσπαστική αντιμνημονιακή ρητορεία τη νέα διαιρετική τομή (Μνημόνιο / Αντιμνημόνιο), ενώ με το σχήμα «Αττική όχι στο μνημόνιο» στις περιφερειακές εκλογές το 2010, και το «Ενωτικό Κοινωνικό Μέτωπο», προσέλκυσε μέλη και στελέχη που αποευθυγραμμίζονται από το «μνημονιακό» ΠΑΣΟΚ, μια δημοκρατική εναλλακτική, απέναντι στην πολιτική και εκλογική δυναμική της Χρυσής Αυγής. Το δίλημμα που τέθηκε ήταν αν το 3% του ΣΥΡΙΖΑ θα εξέφραζε το 27% (Ιούνιος 2012), ή αν το κόμμα θα εξελισσόταν ως κόμμα μαζών (Τοπικές Οργανώσεις, μαζικές οργανώσεις σε συνδικάτα, φοιτητικούς συλλόγους, επιμελητήρια και έμφαση στην Τοπική Αυτοδιοίκηση). Η συγκρότηση σε ενιαίο κόμμα το 2013 κατέδειξε πως στόχος του Αλ. Τσίπρα και της (παραδοσιακής) ηγεσίας ήταν η ομογενοποίηση της οργάνωσης και η εξουσία και όχι η μαζική οργάνωση.

Ετσι, στις εκλογές του 2015 το σύνθημα του εκσυγχρονιστικού ΠΑΣΟΚ «το μέλλον ξεκίνησε», το α-ιστορικό «Πρώτη φορά Αριστερά» και το αφελές «ηθικό πλεονέκτημα» χωρίς συγκεκριμένες κοινωνικές αναφορές, συνέθεσαν ένα θολό ιδεολογικό διακύβευμα, όπου σε συνδυασμό με την απουσία της μαζικής οργάνωσης οδήγησαν στην πολιτική μεταστροφή στο δημοψήφισμα του 2015 και την ψήφιση του Τρίτου Μνημονίου. Η περίοδος 2015 – 2019 χαρακτηρίστηκε από την εσωτερίκευση του Μνημονίου και από τεχνοκρατικό κυβερνητισμό με όρους διαχείρισης με αποτέλεσμα την αυτοκατάργησή του ως εκπροσώπου του αντιμνημονιακού μετώπου.

Η απουσία μαζικής οργάνωσης, η υποβάθμιση του κόμματος, η έμφαση στον Αλ. Τσίπρα και στην κυβερνητική ομάδα «διευκόλυνε» τη συγκρότηση του αντι-ΣΥΡΙΖΑ μετώπου, όταν το 2016 ο Κυρ. Μητσοτάκης, μαζί με το εκσυγχρονιστικό ΠΑΣΟΚ, εξέφρασε το 40% του Ναι στο δημοψήφισμα και οδήγησε τη ΝΔ σε συνεχόμενες εκλογικές νίκες. Την ίδια στιγμή η εσωκομματική ζωή του (μνημονιακού) ΣΥΡΙΖΑ χαρακτηρίζεται από αριθμητικές ομαδοποιήσεις (53, 87, 6+6) που προσομοιάζουν σε κόμμα στελεχών, σε αντίθεση με την εσωκομματική του παράδοση (Αριστερό Ρεύμα, κόκκινο-πράσινο, κομμουνιστική τάση). Μάλιστα όταν το 2022 υιοθετεί παρόμοια οργανωτική δομή με το ΠΑΣΟΚ με την εισαγωγή των φίλων και την άμεση διαδικασία εκλογής προέδρου και ΚΕ, μετεξελίσσεται σε κόμμα μη κόμμα, αδυνατεί να εκφράσει τους νέους μη προνομιούχους και οδηγείται σε πολιτική και εκλογική κατάρρευση καθώς συμβάλλει, μαζί με τα άλλα κόμματα, στην κρίση εκπροσώπησης όπως καταδεικνύει η πρωτόγνωρη αποχή στις πρόσφατες ευρωεκλογές.

Ο Χρύσανθος Δημ. Τάσσης είναι επίκουρος καθηγητής με αντικείμενο Πολιτική Κοινωνιολογία και Ελληνικό Πολιτικό Σύστημα, στο Τμήμα Κοινωνικής Πολιτικής του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης και επισκέπτης καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης, στο Shippensburg University στην Pennsylvania των ΗΠΑ