Vertigo με… Χάος

Η πιο πρωτότυπη δημιουργία του Αλφρεντ Χίτσκοκ και ένας από τους πιο γοητευτικούς κινηματογραφικούς γρίφους όλων των εποχών, ο «Δεσμώτης του ιλίγγου» (Vertigo, ΗΠΑ, 1958) δεν έχει χάσει ρανίδα από την αρχική μαγεία του. Στην ταινία, μια μυστηριώδης γυναίκα θα γίνει αντικείμενο του πόθου του ντετέκτιβ που την παρακολουθεί για λογαριασμό του συζύγου της και φίλου του. Ο ντετέκτιβ θα χάσει τον κόσμο κάτω από τα πόδια του όταν η γυναίκα αυτοκτονεί ως τη στιγμή που τυχαία (;) βλέπει μια άλλη γυναίκα στον δρόμο, εκπληκτικής ομοιότητας με την απόλυτη αγάπη του… Ο Χίτσκοκ συνεργάστηκε με τους Αλεκ Κόπελ και Σαμ Τέιλορ για τη σεναριακή διασκευή του μυθιστορήματος «Μεταξύ των πεθαμένων» των Πιερ Μπουαλό και Τομά Ναρσεζάκ, συγγραφέων της «Διαβολογυναίκας» που επίσης έγινε κλασική ταινία από τον Ανρί Ζορζ Κλουζό. Η υποκειμενική αγάπη που αγγίζει τη νεκροφιλία, ο αρρωστημένος φετιχισμός που γίνεται παράνοια (ο ντετέκτιβ προσπαθεί να μεταμορφώσει την «καινούργια» γυναίκα ακολουθώντας επακριβώς την εικόνα της νεκρής), η πιθανότητα της καλοστημένης απάτης που αιωρείται διαρκώς στον αέρα δημιουργούν ένα συναρπαστικό σύνολο στο οποίο απλώς παραδίνεσαι.

Στην καλύτερη από τις τέσσερις ταινίες που γύρισε με τον Χίτσκοκ, ο Τζέιμς Στιούαρτ είναι άψογος στον ρόλο του ντετέκτιβ που καταδιώκεται από εμμονές και το φάντασμα του έρωτα, ενώ η Κιμ Νόβακ (που ο Χίτσκοκ αρχικώς δεν ήθελε για τον διπλό ρόλο της γυναίκας – μυστήριο) δεν χρειάζεται να καταβάλει προσπάθεια για να μας κερδίσει. Η παγωμένη ομορφιά της αρκεί. Είναι η τέλεια χιτσκοκική ηρωίδα και μία από τις πιο χαρακτηριστικές femmes fatale της ιστορίας του κινηματογράφου.

Το πνεύμα του Λουίτζι Πιραντέλο διασταυρώνεται με την αισθητική των αδελφών Ταβιάνι στο «Χάος» (Kaos, Ιταλία, 1984) χάρη σε τέσσερις ιστορίες του πρώτου μαζί με έναν πρόλογο και έναν επίλογο. Φόντο, η αγροτική ζωή στην Ιταλία, στο πέρασμα του 20ού αιώνα. Σε ένα από τα πιο γλυκά έργα της κοινής καριέρας τους, οι σκηνοθέτες χωρίς ιδιαίτερες φιοριτούρες αφηγούνται ιστορίες της παράδοσης στην εποχή του θερισμού: μια γυναίκα αδυνατεί ν’ αγαπήσει το παιδί της διότι μοιάζει τρομερά με τον πατέρα του, ένας άντρας σεληνιάζεται, ο ιδιοκτήτης ενός τεράστιου κιουπιού λαδιού συγκρούεται με τον τεχνίτη που πρέπει να το φτιάξει, ένας προύχοντας μετατρέπει σε θέατρο τον ίδιο του τον θάνατο. Οι ιστορίες γράφτηκαν από έναν άνθρωπο που έσκαψε καλά στο εσωτερικό της μια ταπεινή αλλά περήφανη κοινωνία αναπλάθοντάς τη χωρίς να την ωραιοποιήσει. Με καρδιά, σπλαχνικότητα, χιούμορ και αγάπη για τη ζωή παρά τις δυστυχίες. Και αυτή τη ζωή η ταινία των Ταβιάνι υμνεί.

Νέες ταινίες

Με κεντρικό πρόσωπο μια Κολομβιανή που εργάζεται ως καμαριέρα στην πανάκριβη έπαυλη μιας πάμπλουτης οικογένειας Ισπανών, «Η σιωπηλή καμαριέρα» (Calladita, Ισπανία / ΗΠΑ, 2023) του Μιγκέλ Φάους ήρεμα και διακριτικά αγγίζει το πολύ επίκαιρο φαινόμενο της πάλης των τάξεων· έντονο στους καιρούς μας, όσο σπανίως στο παρελθόν. Η σιωπηλή Κολομβιανή Αννα που εργάζεται με στόχο την αποστολή χρημάτων στην πατρίδα για τις σπουδές της αδελφής της αντιλαμβάνεται ότι στην πραγματικότητα βρίσκεται πιασμένη στη φάκα ενός κόσμου τόσο δήθεν και πλαστού που δεν πρόκειται ποτέ να τη βοηθήσει, όσες υποσχέσεις και αν της δίνει. Και όλα δείχνουν ότι τη λύση στο πρόβλημά της θα πρέπει να τη βρει η ίδια, χωρίς να περιμένει τίποτα από τους άλλους.

Σήμερα μια ταινία όπως «Η σιωπηλή καμαριέρα» μπορεί να ξεφύγει από τη σχετική κοινοτοπία του θέματός της και να κάνει τη διαφορά μόνο αν δώσει προσοχή στις λεπτομέρειες που πλαισιώνουν το σύνολο, τις μικρές ψηφίδες του τεράστιου ψηφιδωτού. Αυτό είναι το σημείο στο οποίο ο Φάους, που έγραψε και το σενάριο, διαπρέπει. Ως σκηνοθέτης, με παραγωγό τον Αμερικανό Στίβεν Σόντερμπεργκ, ο Φάους δείχνει ότι έχει τον απόλυτο έλεγχο του θέματός του, το οποίο διαχειρίζεται με ακρίβεια αλλά και διαύγεια. Οι σκηνές με τους φίλους του κανακάρη γιου του ζεύγους που μιλούν ξεδιάντροπα για την Αννα πίσω από την πλάτη της, η συγκέντρωση των διανοουμένων στο σπίτι του ζεύγους, η εμμονή του αφεντικού με την αδέσποτη γάτα που θέλει να σκοτώσει γιατί καταστρέφει τον κήπο του· όλες αυτές οι μικρές, φαινομενικά ασήμαντες σκηνές δημιουργούν τον κόσμο που η Αννα είναι αναγκασμένη να αντιμετωπίσει καταπίνοντας την αναξιοπρέπεια μέχρι εκεί που δεν πάει άλλο. Η αντίδρασή της δεν έχει μόνο πρακτική σημασία, αλλά είναι ένας τρόπος λυτρωτικής απελευθέρωσης που δεν μπορεί παρά να μας βρει απολύτως σύμφωνους.

Ενα πείραμα

Κατά κάποιον τρόπο και χωρίς το στοιχείο του θρίλερ, το σκηνικό της ισπανικής ταινίας «Ομαδική θεραπεία» (Bajo Terapia, 2023) θυμίζει εκείνο των «Δέκα μικρών Ινδιάνων» (ή Νέγρων), εμβληματικού μυθιστορήματος μυστηρίου της Αγκαθα Κρίστι που έχει μεταφερθεί πολλές φορές στο σινεμά – και έχει επίσης εμπνεύσει την κωμωδία «Murder by death»: άγνωστα μεταξύ τους πρόσωπα (εδώ, τρία παντρεμένα ζευγάρια) συγκεντρωμένα στον ίδιο χώρο, καλεσμένα κάποιου «οικοδεσπότη» με τον οποίο όλα κάπως συνδέονται. Αν όμως στον κόσμο της Κρίστι το έγκλημα ήταν που παραμόνευε, εδώ, στον κόσμο του ισπανού σκηνοθέτη Γκεράρντο Ερέρο (γνωστός κυρίως ως παραγωγός με «Το μυστικό στα μάτια της» στα credits του), τον πρώτο λόγο έχει η ανθρώπινη φύση, τα καθημερινά προβλήματα των παντρεμένων, οι ενδόμυχες ανησυχίες τους και μια ποικιλία συναισθημάτων που θέτουν σε λειτουργία απανωτές συγκρούσεις. Γιατί ο «οικοδεσπότης» που έχει καλέσει όλα αυτά τα πρόσωπα στο ίδιο σημείο δεν είναι άλλος από τον ψυχοθεραπευτή τους και η συγκέντρωση ένα πείραμά του.

Αυτή η εντελώς πρωτότυπη συνεδρία ψυχοθεραπείας κινητοποιεί με νεύρο την ιστορία και έτσι ο θεατής βρίσκεται απέναντι σε έξι πρόσωπα που αποτελούν έξι διαφορετικούς «τύπους» σύγχρονων ανθρώπων, έξι διαφορετικούς χαρακτήρες πολύ καλά μελετημένους ως προς το τι ακριβώς πρεσβεύει ο καθένας. Οι καλά δουλεμένοι χαρακτήρες με τους σωστούς ηθοποιούς στη θέση του καθενός (Αλεχάνδρα Χιμένες, Μαλένα Αλτέριο, Φέλε Μαρτίνεζ, Εύα Ουγκάρτε, Αντόνιο Παγούδο, Χουάν Κάρλος Βεγίδο) φέρνουν ένα ικανοποιητικό αποτέλεσμα σε μια απολύτως θεατρικής δομής ταινία, βασισμένη στο θεατρικό έργο του συν-σεναριογράφου Ματίας ντε Φεντερίκο.

Αργεί να ξεκινήσει, όμως όταν αυτό συμβαίνει, η γαλλοκαναδική ταινία «Η φύση του έρωτα» (Simple comme Sylvain, 2023) της Μονιά Τσοκρί αποκτά ενδιαφέρον, χωρίς ποτέ να γίνεται κάτι πραγματικά το αξέχαστο. Στην ουσία αυτό που παρακολουθούμε είναι μια ιστορία που γνωρίζουμε πολύ καλά – μια γυναίκα (Μαγκαλί Λεπέν Μπλοντό) ανάμεσα σε δύο άντρες, τον σύζυγο (Φρανσίς – Γουιλιάμ Ρομ) και τον εραστή της (Πιερ – Ιβ Καρντινάλ). Δεν είναι φυσικά κάτι πρωτότυπο, είναι όμως πρωτότυπα ειπωμένο και ιδωμένο αποκλειστικά μέσα από τη ματιά της γυναίκας η οποία (ας με συγχωρήσουν οι γυναίκες) δεν ξέρει τι ακριβώς θέλει και αυτό έχει ως αποτέλεσμα να ταλαιπωρεί τους άλλους. Βεβαίως, και οι «άλλοι» με τον τρόπο τους την ταλαιπωρούν – ο σύζυγος καταντά αστείος με την παθητικότητά του, ενώ ο αγράμματος εραστής βγάζει μια απρόβλεπτα βίαιη πλευρά. Μέχρι να φτάσει στο «ψητό» η Τσοκρί «χτίζει» την ταινία της αργά και προβλέψιμα – ίσως μια ιδέα πιο φλύαρα από όσο χρειαζόταν. Αλλά όταν τα χαρτιά ανοίγουν, τότε η μια έκπληξη ακολουθεί την άλλη και η ταινία σε βαστάει γερά κοντά της.

Η αισθητική της Τσοκρί έχει κάτι από το παρελθόν – η φωτογραφία, για παράδειγμα, θυμίζει ταινία της δεκαετίας του 1970, ενώ το ωραιότερο εύρημα είναι τα τραπέζια γνωριμιών που κάνουν οι συγγενείς του κάθε μέλους του τρίο. Τα δείπνα αυτά είναι από μόνα τους μικρού μήκους ταινίες και εξηγούν πώς και γιατί ο κάθε χαρακτήρας από τους τρεις βασικούς είναι αυτός που είναι. Εν τέλει περνάς καλά.

Περιπέτεια κατασκοπείας

Eναν χρόνο μετά την «Αποστολή στην Ελλάδα», ο Ααρον Εκχαρτ στον σχεδόν πανομοιότυπο «Αρχηγό των κατασκόπων» (Chief of station, ΗΠΑ, 2024) του Τζέσι Τζόνσον υποδύεται και πάλι έναν μυστικό πράκτορα της CIA που εργάζεται στην Ευρώπη, όπου θα δεχτεί το μεγαλύτερο χτύπημα της ζωής του βλέποντας τη γυναίκα του να σκοτώνεται. Το «γιατί» είναι το μεγάλο ερώτημα της ιστορίας και αυτό που δραστηριοποιεί το σενάριο: εφόσον η γυναίκα του έκανε το ίδιο επάγγελμα με εκείνον, η δολοφονία της προκαλεί ερωτήματα στην υπηρεσία για το πόσο πραγματικά πιστή ήταν στην πατρίδα της. Η ταινία επιδιώκει να αποκτήσει έναν ρετρό χαρακτήρα νοσταλγίας, σαν να θέλει να πει ότι παρά την εξέλιξη της τεχνολογίας που έχει μετατρέψει τους παλαιού τύπου πράκτορες (σαν του Εκχαρτ) σε δεινόσαυρους, η κλασική περιπέτεια κατασκοπείας δεν έχει ακόμα τελειώσει. Ακόμα και η αντιπαλότητα ΗΠΑ – Ρωσίας που υπάρχει εδώ (τρομερά μπερδεμένη όμως, σχεδόν ακατάληπτη) έχει έναν «ψυχροπολεμικό» αέρα, παρότι το νέο κοινό πολύ πιθανόν να μη γνωρίζει καν τι ήταν ο Ψυχρός Πόλεμος.

Προβάλλεται, τέλος, «Η φύλακας των δράκων» (Dragonkeeper, Ισπανία / Κίνα, 2024), κινούμενο σχέδιο με φόντο την αρχαία Κίνα της Δυναστείας των Χαν και θέμα τη φιλία ενός κοριτσιού με έναν εξόριστο δράκο, όπως και η γαλλική κωμωδία «Συμπέθεροι από σόι» (Cocorico, 2023).